top
Dioscorea (yamgeslacht)
Dioscaraceae
Dioscorea
YAMSOORTEN
YAM | DIOSCOREA ROTUNDATA

Dioscorea

De Dioscoreacea is een familie van planten met zes geslachten, waarvan de voornaamste en omvangrijkste het plantengeslacht Dioscorea is, het yam-geslacht, met meer dan 600 bloeiende planten.

Yams groeien in zowel in tropische als in warme gematigde streken. De meeste soorten komen echter alleen in de tropen voor. Het zijn kruidachtige lianen die 2 tot 12 meter lang worden, waarvan de yams gecultiveerd zijn vanwege hun grote eetbare wortelknollen. Slechts 10% van deze planten heeft eetbare wortelknollen, slechts 10 daarvan is van betekenis als voedselgewas.

In West-Afrika werd een grote variatie eetbare yams in het wild aangetroffen en gegeten. Daarvan zijn de meeste soorten inmiddels verdwenen, alleen de gele yam wordt er nog aangetroffen.

De yam is een familielid van de lelies en de grassen, en hoewel vaak de vergelijking wordt getrokken met de zoete aardappelen zijn deze en de yam op geen enkele manier verwant, integendeel. De yamplanten worden aan het begin van de regentijd uitgezet, tussen februari en april. Gemiddeld oogst men 180-270 dagen later. Veel boeren zetten 30% van hun oogst apart om deze het volgend jaar weer te planten. Geoogste knollen blijven, afhankelijk van de bewaaromstandigheden en het soort 30-120 dagen goed. Ze zijn 'in ruste', wat betekent dat ze niet spruiten, en dus eetbaar blijven. Hierdoor is yam het hele jaar door beschikbaar.

De wortelknol kan wel 1,5 meter lang worden en 70 kilogram zwaar worden. Dat is niet de maat waarin de knol gemiddeld genomen verhandeld wordt. De knol wordt meestal nog met de hand geoogst, dat wil zeggen met spaden en stokken. Het liefst gebruikt men houten gereedschappen om de knollen niet te beschadigen. Beschadigde knollen bederven snel en leveren daardoor weinig op.

De schil van een yam is hard en moeilijk te schillen. Het 'vlees' is veel zachter, en kan wit, geel, paars of rose zijn, afhankelijk van de variëteit, zie soorten. Yam is rijk aan zetmeel, eenvoudig te bereiden en veelzijdig.

De commercieel belangrijkste yamsoort is de Witte Guinese yam (Dioscorea rotundata), op afstand gevolgd door de Gele yam (Dioscorea cayenensis). Beide worden op grote schaal in West-Afrika verbouwd. De tweede belangrijke soort is de Water yam (Dioscorea alata). Deze uit Azië afkomstige yam is meest wijdverbreide soort. De meest voedzame yam is de Dioscorea esculenta, die in Vietnam, het Indiaas subcontinent en de Zuid-Pacifische eilanden groeit.

Hieronder een opsomming van de commercieel belangrijkste yamsoorten en een trio minder bekende, maar heel interessante yamsoorten, de luchtaardappel, de hottentot-yam en de bittere yam.

AFRIKAANSE YAM

De meest verkochte yams zijn de witte yam of Afrikaanse yam Dioscorea rotundata en gele yam. De witte yam is zeer populair in Afrika waar men er het liefst balletjes van maakt die men rauw of gefrituurd eet. Die laatste in Zuidoost-Azië trouwens ook.

CHINESE YAM

De Chinese yam Dioscorea oppositifolia is wat kleiner dan de Afrikaanse yam, en wordt vrijwel uitsluitend rauw gegeten. Hij wordt net als de Japanse bergyam ook geraspt.

CUSH CUSH YAM

Deze uit Guyana afkomstigecush cush yam (Dioscorea trifida) is de meest verbouwde Zuid-Amerikaanse yam.

GELE YAM

De witte yam is een ondersoort van de gele yam (Dioscorea cayenensis) die net als de witte yam uit Afrika komt. De gele kleur wordt veroorzaakt door carotenen. Het vlees is iets fijner van structuur dan dat van de witte.

AARDAPPELYAM

Niet iedere 'vliegende aardappel' is eetbaar, zeker de in het wild voorkomende niet. Wild of niet, de broedbollenzijn sowieso bitter, en dienen goed gekookt te worden. dat geldt ook voor de wortelknollen.

OLIFANTENPOOT

De naam Olifantenpootyam dankt de Zuid-Afrikaanse Dioscorea elephantipes aan de schil van de knol die tot gigantische proporties kan uitgroeien.

PAARSE YAM

De water yam (Dioscorea alata) wordt meestal paarse yam genoemd, om zijn prachtig lavendelkleurig vlruchtvlees, hoewel, soms ook wit, is geliefd in desserts en ijs.

JAPANSE BERGYAM

De Japanse bergyam Dioscorea japonica lijkt in veel opzichten op de Chinese yam. Het is een nog kleveriger yam, die daarom in de regel geraspt wordt.

Oorsprong en verspreiding

De yam komt van oorsprong uit West-Afrika en Azië, en groeit tegenwoordig in 57 tropische en subtropische landen.

Voor zover bekend zijn de Dioscorea rotundata en de Dioscorea cayenensis beide gedomesticeerd in de bossen van de kusstreek van West-Afrika van Ivoorkust tot an Cameroen. de bewoners van die streek waren in de prehistorie goed ontwikkelde verzamelaars, en aten wilde yams. Zij waren in staat het onderscheid te maken tussen giftige en niet giftige soorten en beherste de techniek van het ontgiften door de yams in water te weken. Het is niet bekend hoe de domesticatie heeft plaats gevonden, maar waarschijnlijk is het een combinatie geweest van het uitselecteren van de meest eetbare, minst verhoute wilde exemplaren en het bij het huis uitzetten van knollen uit gemaksoverwegingen. het vermoeden bestaat dat het bij huis willen telen van yams de basis vormde voor het stichten van dorpen.

De manier waarop de Dioscorea alata gedomesticeerd is, berust volledig op veronderstellingen. Men neemt aan dat deze yam, omdat hij voorkomt in een uitgestrekt gebied van India tot de zuidelijke eilanden in de Stille Oceaan, de domesticatie op verschillende plaatsen tegelijk in deze regio plaats hebben gevonden. Men gelooft dat 'episch centrum' zich bevonden zou hebben op de Indonesische archipel en Maleisië, maar er zijn sterke aanwijzigen dat de domesticatie niet daar maar in het toenmalige Birma heeft plaatsgevonden, op basis van de vondst van in het wild groeiende sterk verwante wilde yamsoorten hamiltonii en persimilis in Birma. Maar ook op Papoea Nieuw Guinea groeien verwante yamsoorten. Eigenlijk is het een mysterie, want rond Birma tref je geen alata's aan met compacte, korte knollen, van india tot aan Birma wel.

De wereldproductie bedraagt circa 52 miljoen ton, waarvan Afrika ruim 96% voor rekening neemt, de yam-zone in West-Afrika alleen 94%. De yamzone strekt zich uit over een lengte van 3200 kilometer en omvat Cameroen, Nigeria, Benin, Togo, Ghana en Ivoorkust. Het merendeel van de yam wordt verbouwd in Nigeria.

Het is een belangrijk voedsel voor West-Afrika, mede vanuit het gezichtspunt van voedselzekerheid. Meer dan 150 miljoen mensen in West-Afrika halen er iedere dag meer dan 200 calorieën uit, en vele vooral kleinere boeren in West-Afrika hebben er een goede inkomstenbron aan.

Ook op Papoea Nieuw Guinea is de yam van levensbelang. Voor meer dan 30.000 bewoners is het leven afhankelijk van de verbouw van yam. Dat is elder in dit deel van de wereld niet het geval. Wel op de Cara&ium;ben, waar de yam-productie op bepaalde eilanden zoals Trinidad en de Barbados van groot economisch belang is. Op de vaak geïsoleerd gelegen eilanden hebben zich in de loop der tijd variëteiten ontwikkeld die van eiland tot eiland verschillen.

Taalkundige aspecten, etymologie

Het woord yam is afkomstig uit het Wolof, een taal die door de Senegalese Wolofs wordt gesproken. Zij noemen de knol nyam, wat onder meer kampioen betekent. In ander West-Afrikaanse talen bestaat een soortgelijk woord dat 'eten' betekent. In het Mandé niam en in het Temné enyame.

Het woord is door de Spanjaarden en de Portugezen geleend en in het Portugees ynhame of inhame, en in het Spaans iñame, later ñame geworden. Ook het Frans en het Italiaans kennen dit woord

De geslachtsnaam Dioscorea is vernoemd naar de Griekse botanicus Dioscorides.

Vertaling yam

engels
yam
frans
igname
italiaans
igname, yam
spaans
ñame
duits
yam
hindi (india)
 
indonesisch
 
japans
ヤム
vietnamees
khoai
chinees
shu 薯
kantonees
syu
 

FESTIVALS

In de yamzone worden met regelmaat festivals gehouden. Deze hadden en hebben een religieus doel, maar zijn essentieel gebleken voor de ontwikkeling van de yam. Ze dragen bij aan de verspreiding van kennis over het telen en eten van yams, zoals hoe onverstandig het is om onvolgroeide yams te eten, de noodzaak om ze de kans te geven uit te groeien. Ze hebben altijd bijgedragen aan het behoud van soorten en doen dat in toenemende mate.

Het Festival van het Igbo-volk wordt ieder jaar gehouden aan het einde van het regenseizoen in augustus. Dit Iwa ji festival wordt in heel West-Afrika gehouden, maar in het bijzonder in Nigeia en Ghana.

Gezondheidsaspecten

Voedingswaarde, gezondheidsrisico's

De meeste yamsoorten bevatten toxische stoffen, die gemakkelijk verwijderd kunnen worden, zoals door ze te koken. Voor sommige soorten moet je waakzaam zijn, zoals voor de bittere wilde yams en bittere aardappelyams. Deze laatste hebben een reputatie als gif voor de jacht onder de Zulu's, en in Maleisië en Indonesië.

Qua voedingsstoffen springt yam er niet bepaald uit. Yam bevat mangaan, potassium en vitamine B6 en C, maar nauwelijks eiwitten. De gele yam dankt zijn kleur aan carotenen en is dus rijk aan vitamine A.

Samenstelling per 100 gram rauw product

118
kcal
( 493,7 kJoule)
1,5
gram
eiwitten
27,9
gram
koolhydraten
4,1
gram
waarvan suikers
0,2
gram
vet
0,1
gram
meervoudig onverzadigd
12
mg
omega-3
64
mg
omega-6
VITAMINES
46
µg
vitamine A
(6% ADH)
0,1
mg
vitamine B1
(9% ADH)
0,6
mg
nicotinezuur
(4% ADH)
0,3
mg
pantotheenzuur
(5% ADH)
0,3
mg
vitamine B6
(21% ADH)
23
µg
foliumzuur (B9)
(12% ADH)
17,1
mg
vitamine C
(21% ADH)
0,4
mg
vitamine E
(3% ADH)
2,3
µg
vitamine K
(3% ADH)
MINERALEN
17
mg
calcium
0,2
mg
koper
90,5
mg
ijzer
816
mg
kalium
21
mg
magnesium
0,4
mg
mangaan
9
mg
natrium
55
mg
fosfor
0,7
µg
selenium
0,2
mg
zink
 

Bronvermelding update maart 2020

Etymologiebank yam | Etymologiebank.nl (M. Philippa, Etymologisch Woordenboek van het Nederlands) Yam (raw), nutritionfacts (voedingswaarde) | Nutritiondata.self.com Cyanogene glycosiden | Voedingsscentrum Yam | IITA Research for nourish Africa Traditional Pacific island crops: yam (Dioscorea spp.) | University of Hawaii Yam festival of the Igbo | Wikipedia (EN) Dioscorea | Root crops NRI 1987, Appropedia