Pistache
Pistacia vera
Pistache
 
PISTACHENOOT | PISTACIA VERA ©2014 FOTO: GUSTIBLOG

PISTACHE

De oorsprong van de pistachenoot ligt net als die van de walnoot in Centraal Azië. De noot groeit aan de gelijknamige pistachestruik, een pruikenboom.

Pruikenbomen behoren tot de cashewfamilie (Anacardiaceae), een uitgebreide familie van struiken en bomen waaraan de pistachenoot, de cashewnoot en de mango groeien en waarvan het hars mastiek (Pistacia lentiscus) en het kruid sumac worden gewonnen.

De pistacheboom en de mastiekboom behoren beide tot het pistachegeslacht, dat een twintigtal bomen en struiken bevat. Het is eigenlijk een woestijnplant, die goed bestand is tegen zout. Hij kan tegen zeer lage temperaturen (tot -10°) en zeer hoge temperaturen (tot zeker 48°). Het liefst heeft de pistacheboom een voldoende vochtige, goed doorlatende bodem, maar niet te vochtig, dan treedt wortelrot op. Het is een trage groeier, die geen tot weinig bemesting vraagt.

Een pistachestruik wordt wel 10 meter hoog, en heeft lange puntige bladeren van 10-20 lengte. Er zijn mannelijke en vrouwelijk struiken. Voor de bestuiving volstaat het in de regel om één mannelijke boom te hebben per gemiddeld tien vruchtdragende, vrouwelijke struiken. De wind doet de rest. Het duurt overigens zes tot tien jaar voor deze volop vruchten dragen. Ze kennen hun piekopbrengst in het twintigste jaar.

De pistache draagt kleine, dehiscente dopvruchten, in dichte clusters, min of meer zoals druiven. De piekopbrengst is vanaf het 20e jaar. De pistachenoot is geen noot in de botanische betekenis van het woord, maar wordt wel als (culinaire) noot beschouwd. Dat de vruchten dehiscent zijn, wil zeggen, dat ze open springen wanneer het zaad rijp is.

De vrucht bestaat uit een vlezig exo-mesocarp, de buitenste schil, en een hard endocarp, wat we de 'noot' noemen. Onder de vaak rood-blozende schil van de pistachevrucht bevindt zich deze noot, die bestaat uit een tweedelige schaal en één enkel zaad. Het endocarp onderscheidt zich van dat van andere pistachesoorten door de harde, verhoute schalen. Bij de andere soorten zijn deze schalen zacht.

Pistachevruchten worden geoogst wanneer de schil los raakt en gemakkelijk verwijderd kan worden. De ontschilde pistachenoot wordt vervolgens enkele dagen in de zon te drogen gelegd, in de regel op een vloertje van jute dekken.

De schaal van de pistachenoot heeft een glad oppervlak, en de schalen zijn hermetisch gesloten wanneer het zaad nog rijpt. Pistachenoten die deels geopend zijn, worden door de consument geprefereerd omdat het zaad dan meegeroosterd is, zonder de noot te hoeven pellen. Een deel van de noten zal gesloten zijn gebleven, waardoor het zaad niet is meegeroosterd. Bovendien is de gesloten pistachenoot lastig te kraken.

Het pistache-zaadje wordt in zijn geheel gegeten, vaak met de dunne, diepgroene schil er omheen. Voor sommige, vooral fijnere bereidingen zal de schil, zoals bij amandelen gebeurt, na losgeweekt te zijn, worden verwijderd.

De schaal van de pistachenoot is normaliter licht beige van kleur. In Griekenland wordt een soort verbouwd met een witte schaal. Het zaad, normaliter diepgroen van kleur is bij deze cultivar rood-groen.

Practische zaken

Aankoop en verkrijgbaarheid

Pistachenoten worden rauw, geroosterd, gepeld en ongepeld verkocht. Ook zijn fijngehakte pistachenoten en pistache-poeder verkrijgbaar. De laatste is erg practisch voor wanneer je pistacheijs wilt maken. Daarnaast is er pistache-pasta, anders gezegd pindakaas van pistachenoten.

Culinair gebruik en bereiding

Pistachenoten worden als noot gegeten, rauw of (in de schaal) geroosterd, vaak licht gezouten. Pistachenoten worden verwerkt in Italiaanse specialiteiten als ijs en spumoni, en in fijn gebak en vleeswaren zoals worsten en mortadella. In de keukens van Klein-Azië en het Midden-oosten wordt pistache in grote hoeveelheden verwerkt in allerhande banket, zoals baklava en lokum.

Bewaren

Pistachenoten worden koel bewaard, ook in de handel. Warmte maakt de noten snel ranzig. Dat wordt veroorzaakt door het hoge gehalte meervoudig onverzadigde vetten. Bewaar ze afgesloten, want noten nemen gauw de geur van andere producten over.

Bewaar pistachenoten in een gesealde verpakking of goed gesloten container in de koelkast. Maar bewaar ze nooit langer dan een maand. Kies er dan voor ze in de vriezer te bewaren. Ook buiten de koelkast houd je noten het best in een luchtdichte container.

Oorsprong en verspreiding

De pistachenoot is al milennia voor onze jaartelling alledaags voedsel. De oudste gevonden pistachenoten dateren van nog veel eerder, en zijn liefst 780.000 jaar oud. ze zijn gevonden in de Hula vallei in Israë tezamen met instrumenten om de noten te kraken.

Van nature komt de pistachenoot voor in het noorden van Iran en Afghanistan en in Centraal Azië, in Tadjikistan, Ouzbekistan, Kirghizistan en het zuiden van Turkmenistan en Kazakhstan. In Tadjikistan bevinden zich 115 000 hectare natuurlijke pistachebossen. Hoewel ook in Italië wordt gesproken van ee natuurlijke habitat, is deze daat sub-spontaan, omdat de plant er romnd de 10e eeuw geïntroduceerd is.

Het staat vast, dat de pistachenoot al rond 700 jaar voor Christus op verscheidene plaatsen in Klein Azië werd verbouwd. Vrijwel zeker heeft Nebuchadnezzar bijvoorbeeld pistachebomen laten planten in de Hangende tuinen van Babylon. in dezelfde tijd verbouwde men ook in Irak de pistache.

Plinius de Oudste beschreef de pistachenoot als de 'ons vertrouwde noot', en doelde daarmee op de noten afkomstig van bomen die in Syrië groeiden. Nog tijdens de heerschappij van Tiberius, rond het jaar 35 jaar voor Christus, zijn de eerste bomen door de toenmalige gouverneur van Syrië, een provincie in het Romeinse rijk, vanuit Syrië naar Italië gebracht. Rond dezelfde tijd gebeurde het zelfde in Hispania, het huudige Spanje.

In de 2e eeuw beschrijft een aantal Griekse schrijvers en denkers de 'bistachion', 'pistakia' of 'pistakion' en spreken hun vermoeden uit dat hij van oorsprong uit Syrië, Perzië en India komt. Ook in de Bijbel staan verwijzingen naar de pistache. Jozefs broer zou amandelen en pistachenoten hebben meegenomen naar Egypte om deze voor graan te ruilen.

Iran is al sinds de 5e eeuw voor Christus de grootste producent van pistachenoten, ondanks de boycots nog altijd ver voor de vice-wereldleider de Verenigde Staten, met ruim 415.000 ton tegenover de VS 235.000 ton per jaar (bron: FAO, 2014). Om die positie te handhaven prevaleert in Iran de export boven de lokale markt, waar de prijs van pistache-noten regelmatig uit de ban springt

Italië is net als Spanje verhoudingsgewijs een dwerg. Het merendeel van de pistachenoten Een groot deel van de 3.500 ton pistachenoten die in Italië wordt geproduceerd, komt van het eiland Sicilië waar de beroemde en beschermde Bronte-pistache wordt verbouwd, waaraan een apart artikel is gewijd.

Taalkundige aspecten, etymologie

Het woord pistache is van Perzische oorsprong, pista (پسته), en wordt in de meeste talen op gelijke wijze of soortgelijke als benaming gebruikt. In de Nederlandse taal waarschijnlijk via het 13e eeuws Franse piustace, uit het Italiaanse pistacio en het Griekse pistákion.

VERTALING PISTACHE (NOOT)

engels
pistachio
frans
pistache
italiaans
pistacchio
spaans
alfóncigo
duits
fastiq فستق
arabisch
fastiq فستق
hindi (india)
pista
indonesisch
pistacio
vietnamees
hồ trăn
japans
 
chinees
kāixīn guǒ 开心果
 

DUURZAAMHEID

Al sinds 2009 kampt Iran met droogte. Het grondwater ligt extreem laag, op sommige plaatsen al op 200 meter diepte. Als gevolg daarvan is al 15% van de 150.000 hectare pistache in de provincie Kerman gestorven. Slecht watermanagement doet de rest.

De drinkwatervoorziening in heel Iran is problematisch, en het water dat van grote diepte wordt opgepompt is vaak ernstig vervuild met zware metalen. Kerman, ooit een groene strook van honderden kilometers lang en breed, verwoestijnt intussen in rap tempo.

Slechts een enkele boer beschikt over een irrigatiesysteem dat voor deze situatie geschikt is, druppelirrigatie. De rest moet vooralsnog hopen dat Iran het waterprobleem bij de wortels aanpakt, zodat straks ook het Urmiameer en het Hamunmeer weer gevuld zullen zijn.

Gezondheidsaspecten

Voedingsstoffen - gezondheidsrisico's

Bij normaal gebruik zijn pistachenoten. Pistachenoten van mindere kwaliteit kunnen het giftige aflatoxine bevatten, een schimmel die kan worden veroorzaakt door de Aspergillus flavus en de Aspergillus parasiticus. Europa hanteert strenge normen voor de inname van alfatoxine, dat behalve in pistachenoten kan voor komen in andere noten, gedroogd fruit, granen, zelfs melk.

De controle op alfatoxine in Europa is (zeer) streng, zeker vergeleken met de controle odaarop in India waar een ruim tien maal hogere dosering wordt toegestaan. Op grond van deze controle zijn pistachenoten uit Iran in 1997 tijdelijk in de ban gedaan.

Samenstelling per 100 gram rauw product

571
kcal
(2390,7 kJoule)
21,3
gram
eiwitten
27,7
gram
koolhydraten
1,4
gram
zetmeel
7,8
gram
waarvan suikers
10,3
gram
vezels
46
gram
vet
5,6
gram
verzadigd
24,2
gram
enkelvoudig onverzadigd
13,9
gram
meervoudig onverzadigd
262
mg
omega-3
13636
mg
omega-6
VITAMINES
86
µg
vitamine A
(10,8% ADH)
0,8
mg
vitamine B1
(72,7% ADH)
0,2
mg
vitamine B2
(14,3% ADH)
1,4
mg
nicotinezuur (B3)
(8,8% ADH)
0,5
mg
pantotheenzuur
(8,3% ADH)
1,3
mg
vitamine B6
(92,9% ADH)
50
µg
foliumzuur (B9)
(25% ADH)
71,4
mg
choline
 
2,3
mg
vitamine C
(2,9% ADH)
1,9
mg
vitamine E
(15,8% ADH)
13,2
µg
vitamine K
(17,6% ADH)
MINERALEN
110
mg
calcium
1,3
mg
koper
4,2
mg
ijzer
1042
mg
kalium
120
mg
magnesium
1,3
mg
mangaan
10
mg
natrium
485
mg
fosfor
9,3
µg
selenium
2,3
mg
zink

Bronvermelding update januari 2020

Endocarp dehiscence in piustachio | V. Polito, International Journal of Plant Science 160(5):827–835 Nutritiondata unsalted pistachenut | Nutritiondataself (website) Pistachio | Wikipedia (EN/DU) Etymologiebank pistachenoot | Etymologiebank.nl (website) Pistachio | California Rare Fruit Growers, 1989 Droogte Iran is funest voor de pistachenoot | T. Erdbrink, 19 Jan 2016 Volksrant Production pistache 2014 | FAOSTAT Prevention of aflatoxin in pistachios | FAO Les aflatoxines dans les denrées alimentaires | EFSA European Food safety Authority Maximumgehalten aan bepaalde verontreinigingen in voedingsmiddelen | Verordening (EG) nr. 1881/2006 van de Commissie van 19 december 2006 History of the pistachio | A. Chitzanidou Aegina Greece 2009
Deze site is in bewerking, waardoor foto's kunnen ontbreken of links niet werken. Excuus daarvoor. De site wordt herbewerkt na een aanslag op de site door copyright-jagers begin 2019.