Kalebas-nootmuskaat
Monodora myrtica
KALEBAS NOOTMUSKAAT
 
vruchten van de monodora myristica in kameroen
MONODORA MYRISTICUS VRUCHTEN ©2012 FOTO: THOMAS COUVREUR

KALEBAS NOOTMUSKAAT

EHURU OF ÈBÈ

De kalebasnootmuskaat is een Afrikaanse specerij, niet verwant aan de 'echte' nootmuskaat (Myristica fragrans), behalve qua smaak en aroma dan. Het is het zaad van één van de 14 soorten Monodora-bomen uit de custardappelfamilie (Annonaceae).

De Monodora myrystica is een tropische boom, die een hoogte van 35 meter kan bereiken. In het Engels heet hij Orchid flower tree, in het Igbo Ehuru ofia. De Engelse benaming is terecht, zijn prachtige bloemen lijken op orchideeën. Van april tot juni ontwikkelt de boom groene, gestippelde vruchten, die 10 tot 15 cm groot zijn. Ze hangen aan een forse, lange steel.

Wanneer ze rijpen worden ze diepbruin. Ze vallen van de boom en barsten open, waarbij de zaden vrij komen. Deze bevinden zich in een lichtgeel pulp, dat eetbaar is en in hartige en zoete bereidingen gebruikt wordt.

Andere soorten Monodora, zoals de Monodora crispata en de Monodra junodii groeien in een groter deel van tropisch Afrika, de laatste ook zuidelijker, in Zuid-Afrika en Zimbabwe. De vruchten van deze soorten worden niet gegeten. De Monodora junodii is de kleinste soort (7 meter) en draagt groene, grapefruit-grote vruchten waarnaar hij de 'groenapppel' wordt genoemd. De 'appels' zijn droog en practisch oneetbaar.

Voor het oogsten van de kalebasnootmuskaat voor de zaden worden de vruchten veelal geraapt, waarna de zaden eruit worden gehaald, en gewassen. De verse zaden zijn bleekbruin, hebben een dunne schil en een harde kern en zijn erg geurig. Ze zijn ovaal en ongeveer twee en een halve centimeter lang. De verse zaden bestaan voor een derde deel uit olie, waarvan de belangrijkste linol (47%) en oleïne (35%) zijn. De olie is van inferieure kwaliteit, en wordt niet benut. De noot bevat 5 tot 9% essentiële oliën (5-9%) : α-phellandreen, α-pineen, myreen, limoneen and pineen. Ze geven de zaden een beetje zoete, houtige smaak, en een peperige scherpte, die doen denken aan 'echte' nootmuskaat.

De ehuru (wat ehu-zaad betekent) is een traditioneel West-Afrikaanse specerij, geen substituut voor 'echte' nootmuskaat, alhoewel deze laatste steeds meer terrein wint in Afrika, waardoor de kalebasnootmuskaat aan populariteit in boet. De ehuru heeft een eigen smaak en aroma, die past bij de Afrikaanse kooktradities.

VERKRIJGBAARHEID

De zaden zijn ongepeld en gepeld verkrijgbaar en gemalen, onder meer onder de Nigeriaanse naam 'ehuru' of als Jamaica nootmuskaat.

Culinair gebruik en bereiding

Alle delen van de boom worden gebruikt, de bladeren (sap van ) de bast voor medicinale doeleinden, alleen de zaden voor consumptie.

Het verdient aanbeveling de noot op het laatste moment te raspen, daarvoor kan een vlakke nootmuskaatrasp of een Microplane gebruikt worden. Om de aroma's te versterken wordt het rasp droog gerosterd voor gebruik.

Je kunt de geraspte ehuru laat in de bereiding toevoegen, maar ook mee stoven. Wees hoe dan ook voorzichtig met doseren.

In Nigeria wordt ehuru gebruikt in klassiekers als Banga en Ogbonna pepersoep - tezamen met ashantipeper (Afrikaanse cubeb, Piper guineense) - en Isi ewu, een stoofgerecht met geitenvlees. Nieuwe combinaties met ehuru zijn er ook, zoals ehuru-popcorn.

OORSPRONG EN VERSPREIDING

De kalebasnootmuskaat komt van origine uit West-Afrika, in een gebied dat zich uit strekt van Sierra Leone tot Angola. Het is één van de belangrijkste specerijenbomen die in de bossen van West-Afrika, in het bijzonder Nigeria, groeit.

Desondanks heeft de specerij buiten het groeigebied nauwelijks aanzien, zeker niet in vergelijking tot Aziatische specerijen. Daarin is een parallel te trekken met (het aanzien van) de Afrikaanse keuken. Voor iedere Afrikaanse specerij bestaat wel een Aziatisch alternatief, waardoor zelfs het gebruik in de eigen regio onder druk is komen te staan.

In Ghana bijvoorbeeld ziet men de kalebasnootmuskaat eerder als purgeermiddel dan als specerij. Nog altijd, want de specerij is in Ghana nooit echt aangeslagen. Tijdens de periode van de slavenhandel in de 18e eeuw is de plant mee naar de Cariben gereisd, vandaar dat hij ook onder de naam Jamaicaanse nootmuskaat bekend staat.

De boom groeit ook buiten het oorsprongsgebied op het Afrikaans continent, in Gambia, Soedan, Kenia en Tanzaniaen daarbuiten, in Jamaica, op de Antillen en in Indonesië. Niet overal vormt de boom ook vruchten.

TAALKUNDIGE ASPECTEN, ETYMOLOGIE

De geslachtnaam Monodora is gevormd uit de Griekse woorden monos (enkel) en dor (huid).

De gebruikelijke populaire benamingen voor de kalebasnootmuskaat zijn van Afrikaanse origine: Ehuru (Igbo). Andere benamingen zijn Gujiya dan miya (Haussa) en Ariwo (Yoruba), awerewa, airama (Ekeanyanwu), lubushi en ariwo, en vanwege de Jamaicaanse link Jamaicaanse nootmuskaat.

VERTALING KALEBASNOOTMUSKAAT

engels
 
green apple,
calabash nutmeg
frans
muscadier de calabash
italiaans
 
spaans
 
duits
kalabassenmuskat.
arabisch
 
hindi (india)
 
indonesisch
 
japans
 
vietnamees
 
chinees
 
 

VERTALING KALEBASNOOTMUSKAAT IN AFRIKAANSE TALEN

bassa
 
bini
 
edo
uyengben
haussa
 
ibibio
 
igbo
ehuru, ehu
ikale
ehinawosin
itsekeri
iwo
urbobo
erhe
wolof
 
yoruba
ariwo, ilokasin
 

DUURZAAMHEID

Van de 15 soorten Monodora zijn er vijf op de Internationale rode lijst geplaatst, waarvan één als bedreigd. De Monodora carolinea, die groeit in een afgebakend gebied van 60 vierkante kilometer in Mozambique en Tanzania, wordt bedreigd door kap.

GEZONDHEIDSASPECTEN

VOEDINGSSTOFFEN - GEZONDHEIDSRISICO'S

Je zult van de specerij te weinig gebruiken om je echt zorgen te maken over de bijdrage aan de inname van bouwstoffen of vitaminen. Voor de volledigheid geven we een overzicht op de belangrijkste items. Vitamines bevat het zaad slechts spaarzaam.

Het zaad wordt medicinale eigenschappen toebedeeld en ingezet als purgeermiddel, als middel tegen maagpijn, ontstekingsremmer bij rheumatoïde aandoeningen, diabetus mellitus en als cholesterolverlager. En de lijst is nog langer. Zo wordt er een soep mee gebrouwen die aan jonge moeders wordt gegeven op de dag van de bevalling tegen complicaties en ter bevordering van moedermelk. En men gelooft bovendien dat babys voorspoedig groeien als ze ehuru eten.

SAMENSTELLING PER 100 GRAM RAUW PRODUCT

9,3
gram
eiwitten
44,8
gram
koolhydraten
13,6
gram
vezels
8,9
gram
vet
MINERALEN
189
mg
calcium
3,5
mg
ijzer
317
mg
kalium
82,7
mg
magnesium
38,7
mg
natrium
269
mg
fosfor

BRONVERMELDING UPDATE AUGUSTUS 2016

Calabash nutmeg (Monodora myristica) | Wikipedia (EN) Calabash nutmeg (Monodora myristica) | KEW Royal botanical gardens Nigerian pepper soup | Avartsy cooking Flavour extraction from Monodra myristica | R. Enwereuzoh, May 2015, European journal of food science and technology vol 3 no 2 pp1-17, European Centre for Research Training and Development UK Nutritional Evaluation of Some Selected Spices Commonly Used in the South-Eastern Part of Nigeria | C. Okonkwo, 2014, Journal of biology, agriculture and healthcare, vol 4 no 15 ISSN 2224-3208 Monodora myristica | Useful tropical plants Plant database: monodora | The plantlist, Royal Botanic Gardens, Kew and Missouri Botanical Garden Monodora junodii, green apple | Flora of Zimbabwe Monodora carolinae | IUCN Red List of threatened species 2015.4'