Het verborgen gelukssymbool
 
Inleiding
 
FÈVES GALETTES - FRANKRIJK

Het verborgen gelukssymbool

Van wensbotje tot sieraad

In diverse culturen verstopt men een symbool van geluk in een gerecht, bijvoorbeeld in een brood. Soms is dat een muntje, maar het kan ook een wensbotje of een miniatuurtje zijn. Of zoals in China in 'fortune-cookies' een geschreven wens.

Voor het ontstaan van het gebruik om zo'n symbool in voedsel te verwerken moeten we tenminste terug naar de Griekse, Romeinse en Byzantijnse tijd. Het 'lot' is onlosmakelijk verbonden met Saturnalia, een Romeins feest ter ere van Saturnus, evenknie van Kronio, het Griekse feest ter ere van Kronos. Met Saturnalia vierden de Romeinen de herinnering aan het Gouden Tijdperk, aan het einde van het landbouwseizoen. Het Gouden tijdperk is de periode waarin Saturnus, de vader van Jupiter, in het latere Latium verbleef. Het was een periode van overdaad, en nietsdoen.

Toen Jupiter zijn vader in Latium op het spoor kwam, verbande hij deze naar de Onderwereld. En eindigde het Gouden tijdperk. Saturnalia begon in de tempel van Saturnus op het Forum Romanum een offer aan Saturnus, en duurde drie dagen. Drie dagen van eenheid en schijnbare gelijkheid, waarin meesters hun slaven bedienden, slaven hun meesters ridiculiseerden en samen werd gegeten. Saturnalia eindigde rond 23 december met de uitwisseling van geschenken.

Tijdens Saturnalia werd de koning door het 'lot' verkozen, een munt die was verborgen in een hen. Deze gevulde hen werd vasilokota genoemd, een samenvoeging van het Griekse woord voor koning' vasileus' en 'kota', wat hen betekent. Pas in de 9e eeuw werd het gewoonte om de munt in een brood, cake of pie te verstoppen.

In Griekenland worden munten verborgen in vasilopita (koningsbrood) en in loukoumade. In de Otrhodoxe kerk is het een traditie om ter ere van Sint Vasilios een brood te serveren waarin een kostbaarheid was verstopt. Sint Vasilios - Basilius van Caesarea - bisschop van Caesarea Mazaca (Kayseri), riep de bevolking van Cappadocië op om de belasting in de vorm van kostbaarheden - sieraden - te voldoen. Vervolgens overreedde hij de gouverneur om de belasting terug te geven, vanwege de hongersnood die toen heerste. Toen hij daar in slaagde, bakte hij een taart voor ieder gezin, en verstopte daar een sieraad in.
E&eracute;n en ander zou zich in de 4e eeuw hebben afgespeeld. Cappadocië was toen een eparchie, onder Romeins bewind, met een gouverneur (eparch).

Ook de traditie van het Nederlandse driekoningenbrood is met het 'lot' verbonden. Dit brood stamt uit de Middeleeuwen toen Driekoningenavond (nog) uitbundig werd gevierd, als ware het carnaval. Het was het feest van de narren- of bonenkoning. Met het nieuwe jaar werden broden gebakken waarin bonen - geen munten - verstopt waren. Wie de boon trok, werd koning van het feest en benoemde zijn koninklijk gevolg. Tezamen speelden zij het koningsspel, dat bovenal een drinkfeest was.

De traditie heeft niet heel lang stand gehouden, en werd opgevolgd door de konings- of trekbrief. Deze trekbrief was een rijk gedecoreerd prent (houtsnede) met afbeeldingen van de drie wijzen, het onderwerp tenslotte van Driekoningen. In Nederland hebben deze trekbrieven tot het begin van de 19e eeuw stand gehouden, in Vlaanderen nog ruim een eeuw langer.

Ook de Franse Galettes des Rois zijn opgedragen aan deze Driekoningentraditie. In veel landen zien we soortgelijke gewoonten, muntjes of bonen verstoppen in een gerecht, veelal bedoeld als geluksbrenger. In Frankrijk kun je een bonte verzameling vinden aan keramische 'fès galettes', koninklijke figuren, maar veelal kleurrijke poppetjes en voorwerpen. Er zijn duizenden soorten van.

In de Amerikaanse Hopping John, een Nieuwjaarsgerecht van bonen en rijst, symbilssert de black-eyed pea de geluksmunt. Dit 19e eeuwse gerecht zpu zijn naam ontlenen aan een verbastering van de Franse benaming van black-eyed peas, pois pigeons. Voor een gelukkig Nieuwjaar zou je er tenminste drie van op je bord moeten hebben.

Ook in Engelse plumpudding horen munten. Niet met Nieuwjaar of met Driekoningen, maar met Kerstmis. Vaak werd er een threepence of sixpence in de pudding verstopt. Wie de munt aan trof, mocht hem houden. De munt bracht welvaart in het Nieuwe jaar. In plaats van munten, verstopte men ook wel wensbotjes, of het symbool van een anker in de pudding, met soortgelijke symboliek.

Wat het Chinese gelukskoekje betreft, dat is niet zo klassiek als het misschien wel lijkt. Het is zelfs niet Chinees, maar Amerikaans (fortune cookie), hoewel gebaseerd op een soortgelijk koekje dat in Japan wordt gemaakt, dat is gebaseerd op de boeddhistische o-mikuji, het heilige lot, dat je trekt nadat je in de tempel een (financieel) offer hebt gebracht. Een o-mikuji is een gevouwen of opgerold strookje papier waarop een wens is geschreven.

De huidige gelukskoekjes werden voor het eerst gemaakt in door Japanse immigranten gerunde chop suey restaurants gedurende de Tweede wereldoorlog. Deze immigranten startten al in de jaren twintig van de vorige eeuw zulke restaurants, waar ze ge-Amerikaniseerd Chinees voedsel bereidden. Het is dus niet vreemd dat de koekjes juist in dit type restaurants geïntroduceerd is.

Van het Kyoto-koekje is een afbeelding gevonden in het boek Moshiogusa Kinsei Kidan dat dateert uit 1878. Vermoedelijk is het koekje nog ouder. Het Kyoto-koekje wordt overigens nog altijd gemaakt, vaak van miso-deeg. Het assortiment wensen in deze koekjes is bescheiden, slechts een twintigtal, zeker vergeleken met de Fortune-cookie-database van Wonton Food, die meer dan 10.000 wensen en wensjes bevat.

BRONVERMELDING UPDATE MEI 2019

Vasilópita, the Greek New year pie | History of Greek food Fijne Saturnalia!, | L. Meijer, Historiën dec 2016 Solving a Riddle Wrapped in a Mystery Inside a Cookie | J.Lee The New York Times Jan 16 2008 How to see the original Japanese fortune cookies in Kyoto! | The fortune cookies chronicles, J Lee Jan 5 2010
Deze site is in bewerking, waardoor foto's kunnen ontbreken of links niet werken. Excuus daarvoor. De site wordt herbewerkt na een aanslag op de site door copyright-jagers begin dit jaar.