Kleine pieterman
Baarsachtige
KLEINE PIETERMAN
 
KLEINE PIETERMAN | TRACHINUS VIPERA

KLEINE PIETERMAN

De Kleine pieterman Trachinus vipera is een vis uit de de Trachinidae-familie, een baarsachtige (Perciformes). Het is een vis die vaak op de bodem van de zee te vinden is, wat zijn jachtterrein is. De Pietermannen staan te boek als het giftigste diersoort van Europa.

De Kleine pieterman is de giftigste onder de pietermannen en wat Europa betreft het gifstigste diersoort zelfs. Hij beschikt over een zestal gifklieren, die zich bevinden aan de voorzijde van de vijf- tot zesdoornige vinstralen op de rug van de vis en op de stekels op de beide kiewdeksels. De steek is buitengewoon pijnlijk en dient direct behandeld te worden. Zo niet, dan kan de pijn tijden aan houden, tot wel enkele maanden. Meer daarover elders in dit artikel.

Pietermannen graven zich in, om van vlak onder de zandige zeebodem te jagen. Ze doen dat overdag. Daarbij komen alleen hun ogen boven het zand uit. Zoals veel vissen trouwens beschikken ze over iriserende lagen (lamellen) in het hoornvlies, waardoor een parelmoeren effect te zien is wanneer er licht op het hoornvlies valt. Of dat bedoeld is om de ogen te camoufleren is niet bekend. Het is een kenmerk van veel op de bodem levende vissen.

Hun jachtgedrag is op het oog vrij statisch, zij wachten tot een prooi, dat kunnen garnalen of kleine visjes zijn, voorbij komt. Daarin zijn ze echter allesbehalve terughoudend, ze vliegen op iedere denkbare prooi af. Pietermannen zijn het net als haaien en roggen kraakbeenvissen. Deze beschikken niet over zwemblazen, wat in houdt dat ze naar de bodem zakken, wanneer ze stoppen met actief te zwemmen. Alle beenvissen beschikken over zwemblazen of hebben deze in aanleg.

De Kleine pieterman leeft dicht onder de kustlijn, en levert daardoor de meeste problemen op voor zwemmers. Hij is zilvergrijs-bruin met vage schuin geplaatste bruine streepjes op een naar de buik toe verblekende zilvergrijze ondergrond. Hij wordt 10-18 cm lang en voedt zich met garnalen, kleine bodemdiertjes en visjes.

VERKRIJGBAARHEID

De kleine pieterman wordt nauwelijks voor consumptie gevangen, hooguit als bijvangst. Je ziet hem niet in de handel, in tegenstelling tot de Grote pieterman, die zeer geliefd is (wordt), vooral onder koks.

DE BEREIDING

Het vlees van pietermannen is enigszins droog, vergelijkbaar met dat van de sliptong, en zeker bij kleinere exemplaren is het wijs om de bereidingstijd daar op aan te passen.

Wat je met een sliptong niet moet doen, kan met pieterman wel, deze in zijn geheel meunière bakken, met vel en al. Dat van de tong wordt te taai, dat van de pieterman zal heerlijk krokant worden. Afhankelijk van het soort en de afmeting wordt de vis gebruikt in soep (bouillabaise) of wordt hij gestoofd of gebakken. De vis kan ook gefrituurd worden. De kleine pieterman is wat klein om filet van te snijden.

BEREIDINGSTIJD

koekenpan (op vel)
5-6 min

OORSPRONG EN VERSPREIDING

De Kleine pieterman komt van nature voor in het oostelijk deel van de Atlantische Oceaan, van Marokko tot aan ons gedeelte van de Noordzee, en in de Middellandse zee. In ons land komt hij zowel in de de Westerschelde als het IJsselmeer voor. Hij leeft tot op 50 meter diepte, maar gemiddeld in ondieper water.

TAALKUNDIGE ASPECTEN, ETYMOLOGIE

De wetenschappelijke naam Trachinus is afkomstig uit het Grieks en betekent ruw. De naam Pieterman dankt hij aan een misverstand, namelijk aan d e veronderstelling dat de vis een Sint Pietersvis zou zijn. Ook wordt verondersteld dat het een verwijzing zou zijn naar de duivelse betekenis van Zwarte Piet (Sinterklaasfeest).

De soortnaam vipera betekent adder, bedoeld als een soortgelijke verwijzing naar het duivelse.

VERTALING KLEINE PIETERMAN

engels
lesser weever
frans
petite vive
italiaans
tracina vipera
spaans
salvariego
duits
viperqueise
 

DUURZAAMHEID

Pietermannen waren tot de strenge winters van 1962 en '63 heel gewoon in ons deel van de Noordzee, maar zijn daar vanaf dat moment vrijwel verdwenen.

De grootste populatie bevond zich tegen het eind van de jaren 50 ten westen van de kop van Noord-Holland en bij Texel. De aanvoer bedroeg jaarlijks 30 tot 40 ton. Dat waren merendeels Grote pietermannen.

GEZONDHEIDSASPECTEN

Onderstaande uitleg van de giftigheid van de pitermannen is bedoeld voor zowel diegene die er een aan het strand tegen komt, als voor degene die een pieterman wil bereiden.

Pietermannen beschikken over stekels op de rug en op de kieuwdeksels die over de lengterichting gegroefd zijn. Deze groeven zijn bestemd voor het transport van het gif vanuit de samengedrukte gifklier(en) naar het uiteinde van de stekels. Wanneer de vis zich heeft ingegraven, en dat zal hij bij dreigend gevaar altijd doen, en je stapt er per ongeluk op, wordt je automatisch 'gestoken'.

Het gif van de pieterman is een combinatie van eiwitten, hyaluronidase en 5-hydroxytryptamine. Het veroorzaakt bij de mens een brandende pijn, die gepaard kan gaan met hoofdpijn, hartkloppingen, hoge koorts, plotse bloeddrukval, duizeligheid en braken. Meestal treedt er ook zwelling en ontsteking op, welke kan leiden tot weefselbeschadiging.

Deze effecten zullen in mindere mate optreden bij een 'steek' van de Kleine pieterman, dan bij die van de Grote, waar zelfs het risico van shock aanwezig is.

Het gif is niet warmtestabiel, wat behelst dat warmte een probate therapie is. De meest Spartaanse aanpak is die waarbij je een brandende sigaret in de directe nabijheid van de steekplaats houdt. Bij een temperatuur van 40° vallen de eiwitten namelijk uiteen en stopt de werking van het gif. wat ook goed werkt, is een behandeling met warme compressen of een heet bad of badje. Wees er waakzaam voor geen verbrandingen op te lopen, daarmee beland je van de regen in de drup. Wanneer je een sigaret gebruikt, raak de plek dan onder geen beding aan!

HOE TE HANDELEN

Wanneer het gif het lichaam binnen dringt, ontstaat de intense pijn, die als een stekende of brandende pijn wordt ervaren. Deze pijn kan een half uur tot drie kwartier aan houden. In dat stadium is warmtebehandeling nog zinvol. De eesrte hulp bestaat uit het afspoelen van de steekplaats meet (zee)water. Direct daarop dient de warmtebehandeling plaats te vinden, die zoals beschreven, met behulp van een hittebron, heet water of een hete compress kan plaats vinden.

Het Antigif centrum citeert het advies van het gelijkanmige centrum uit Marseille om direct volgend op de warmtebehandeling 'thermische shock' uit te voeren door een koud compress te gebruiken in de vorm van ijsblokjes of een koelelement gewikkeld in een doek.

Aansluitend aan de warmte/koude behandeling mag een pijnstiller gebruikt worden en kan het verstandig zijnb een tetanusbehandeling te ondergaan, of een anti-allergicum in te nemen. Neem daarover contact met uw/een arts op.

BRONVERMELDING UPDATE AUGUSTUS 2016

Trachinus | Fishbase Pietermannen | Zeeschool Waddenzee Pieterman | Antigif centrum Pieterman | Etymologiebank J. de Vries, Nederlands etymologisch woordenboek Weever | Wikipedia (EN) he Structure and Function of Iridescent Corneas in Teleost Fishes | J. N. Lythgoe, March 1975. The royal society publishing DOI: 10.1098/rspb.1975.0030 The Iridescent Cornea | J. N. Lythgoe, Vision in fishes, Volume 1 of the series NATO Advanced Study Institutes Series pp 263-278 via Springer The Iridescent Cornea | J. N. Lythgoe, Vision in fishes, New approaches in research Chapter 4, 1974 Plenum press ISBN 978-1-4757-0243-9 DUURZAAMHEID Trachinus | Fishbase Trachinus vipera | Fishbase Trachinus vipera | World register of marine species