Pieterman
Baarsachtige
PIETERMAN
 
GROTE PIETERMAN | TRACHINUS DRACO

GROTE PIETERMAN

De Grote of gewone pieterman Trachinus draco is een vis uit de de Trachinidae-familie, een baarsachtige (Perciformes). Het is een vis die vaak op de bodem van de zee te vinden is, wat zijn jachtterrein is. De Pietermannen staan te boek als het giftigste diersoort van Europa.

De Grote pieterman is zoals de naam wel doet vermoeden zeker niet de grootste pietermansoort. Hij wordt 20-40 cm groot, minder groot dan de Gevlekte pieterman. Hij is lichtgroen van kleur, met schuin geplaatste, onderbroken bruine en blauwe strepen die contrasteren met de blekere accenten op de flanken. de buik is bijna wit. In de herfst zijn de kleuren van de tekening wat donkerder.

Hij heeft twee of drie kleine stekels boven de ogen, welke de Kleine pieterman niet heeft.

Pietermannen zijn giftige vissen, wat Europa betreft het gifstigste diersoort zelfs. Zij beschikken over een zestal gifklieren, die zich bevinden aan de basis van de vijf- tot zesdoornige vinstralen op de rug van de vis en op de stekels op de kiewdeksels. De steek van een pieterman is buitengewoon pijnlijk en dient behandeld te worden. Zo niet, dan kan de pijn tijden aan houden, tot wel enkele maanden. Meer daarover elders in dit artikel.

Pietermannen graven zich in, om van vlak onder de zandige zeebodem te jagen. Ze doen dat overdag. Daarbij komen alleen hun ogen boven het zand uit. Zoals veel vissen trouwens beschikken ze over iriserende lagen (lamellen) in het hoornvlies, waardoor een parelmoeren effect te zien is wanneer er licht op het hoornvlies valt. Of dat bedoeld is om de ogen te camoufleren is niet bekend. Het is een kenmerk van veel op de bodem levende vissen.

Hun jachtgedrag is op het oog vrij statisch, zij wachten tot een prooi, dat kunnen garnalen of kleine visjes zijn, voorbij komt. Daarin zijn ze echter allesbehalve terughoudend, ze vliegen op iedere denkbare prooi af. Pietermannen zijn het net als haaien en roggen kraakbeenvissen. Deze beschikken niet over zwemblazen, wat in houdt dat ze naar de bodem zakken, wanneer ze stoppen met actief te zwemmen. Alle beenvissen beschikken over zwemblazen of hebben deze in aanleg.

VERKRIJGBAARHEID

Pietermannen zijn geen alledaags artikel, maar zijn van september tot mei verkrijgbaar. Het heeft de reputratie geen dure vis te zijn, maar wat is duur? De prijs zou een derde zijn van die van sliptong, een mooie aanleiding om in plaats van sliptong pieterman te serveren, want qua smaak lopen ze nauelijks uiteen.

Of je pietermannen voor een derde van de prijs van sliptong of minder kan krijgen, is natuurlijk het onderzoeken waard. De goedkoopste filet komt omgerekend uit op €12,50 per kilogram. Iets meer dus, maar nog altijd goedkoop.

DE BEREIDING

Het vlees van de Pieterman is enigszins droog, vergelijkbaar met dat van de sliptong, en zeker bij kleinere exemplaren is het wijs om de bereidingstijd daar op aan te passen.

Wat je met een sliptong niet moet doen, kan met pieterman wel, deze in zijn geheel meunière bakken, met vel en al. Dat van de tong wordt te taai, dat van de pieterman zal heerlijk krokant worden. Afhankelijk van het soort en de afmeting wordt de vis gebruikt in soep (bouillabaise) of wordt hij gestoofd of gebakken. In het laatste geval is het bevorderlijk de filet even door de bloem te halen. De vis kan ook gefrituurd worden.

BEREIDINGSTIJD

koekenpan (op vel)
5-6 min
koekenpan (zonder vel)
3-4 min

OORSPRONG EN VERSPREIDING

De Grote of gewone pieterman Trachinus draco komt voor in het oostelijk deel van de Atlantische Oceaan ter hoogte van Marokko en Mauretanië, en daarnaast vooral in de Middellandse zee en de Zwarte zee. Hij komt ook voor in onze wateren. Hij leeft in diepere gedeelten van de zee, gemiddeld op een diepte tussen 20 en 50 meter, maar vooral in de winter vertoeft hij op grotere diepte, tot wel 200 meter.

Hij trekt 's zomers naar de kust, waar hij voor dezelfde problemen als de Kleine pieterman kan zorgen. Hij paait in de periode van juni tot augustus, onder meer in het Kattegat bij Denemarken, de Baltische zee en de Sont.

DUURZAAMHEID

Pietermannen waren tot de strenge winters van 1962 en '63 heel gewoon in ons deel van de Noordzee, maar zijn daar vanaf dat moment vrijwel verdwenen. De grootste populatie bevond zich tegen het eind van de jaren 50 ten westen van de kop van Noord-Holland en bij Texel. De aanvoer bedroeg jaarlijks 30 tot 40 ton, merendeels Grote pietermannen.

De visstand is sindsdien sterk achteruit gegaan, ook door het gebruik van wekkerkettingen in de boomkorvisserij. Inmiddels trekt de vangst weer aan door de hogere temperatuur van het zeewater, en is het vissen op pietermannen weer lucratief geworden, omdat hij geliefd is onder restaurateurs en kenners.

Op de internationale rode lijst van de IUCN is deze pieterman opgenomen als "least threatened", hoewel zijn aantal weinig groeit na decennia lang in zijn voorbestaan bedreigd te zijn geweest. Sinds de jaren negentig is in het Kettagat een licht, maar zich gestaag door zettende groei te zien.

TAALKUNDIGE ASPECTEN, ETYMOLOGIE

De wetenschappelijke naam Trachinus is afkomstig uit het Grieks en betekent ruw. De naam Pieterman dankt hij aan een misverstand, namelijk aan d everond=erstelling dat de vis een Sint Pietersvis zou zijn. Ook wordt verondersteld dat het een verwizing zou zijn naar de duivelse betekenis van Zwarte Piet (Sinterklaasfeest).

De soortnaam draco (draak) laat een soortgelijke verwizjing naar het duivelse zien.

VERTALING GROTE PIETERMAN

engels
greater weever
frans
grande vive
italiaans
tracina drago
spaans
pez escorpión
duits
großer weberfisch
 

GEZONDHEIDSASPECTEN

Onderstaande uitleg van de giftigheid van de pitermannen is bedoeld voor zowel diegene die er een aan het strand tegen komt, als voor degene die een pieterman wil bereiden.

Pietermannen beschikken over stekels op de rug en op de kieuwdeksels die over de lengterichting gegroefd zijn. Deze groeven zijn bestemd voor het transport van het gif vanuit de samengedrukte gifklier(en) naar het uiteinde van de stekels. Wanneer de vis zich heeft ingegraven, en dat zal hij bij dreigend gevaar altijd doen, en je stapt er per ongeluk op, wordt je automatisch 'gestoken'.

Het gif van de pieterman is een combinatie van eiwitten, hyaluronidase en 5-hydroxytryptamine. Het veroorzaakt bij de mens een brandende pijn, die gepaard kan gaan met hoofdpijn, hartkloppingen, hoge koorts, plotse bloeddrukval, duizeligheid en braken. Meestal treedt er ook zwelling en ontsteking op, welke kan leiden tot weefselbeschadiging.

Deze effecten zullen in mindere mate optreden bij een 'steek' van de Kleine pieterman, dan bij die van de Grote, waar zelfs het risico van shock aanwezig is.

Het gif is niet warmtestabiel, wat behelst dat warmte een probate therapie is. De meest Spartaanse aanpak is die waarbij je een brandende sigaret in de directe nabijheid van de steekplaats houdt. Bij een temperatuur van 40° vallen de eiwitten namelijk uiteen en stopt de werking van het gif. Iets geacheveerder is een behandeling met warme compressen of een heet bad of badje. Wees er waakzaam voor geen verbrandingen op te lopen, daarmee beland je van de regen in de drup. Wanneer je een sigaret gebruikt, raak de plek dan onder geen beding aan!

HOE TE HANDELEN

Wanneer het gif het lichaam binnen dringt, ontstaat de intense pijn, die als een stekende of brandende pijn wordt ervaren. Deze pijn kan een half uur tot drie kwartier aan houden. In dat stadium is warmtebehandeling nog zinvol. De eesrte hulp bestaat uit het afspoelen van de steekplaats meet (zee)water. Direct daarop dient de warmtebehandeling plaats te vinden, die zoals beschreven, met behulp van een hittebron, heet water of een hete compress kan plaats vinden.

Het Antigif centrum citeert het advies van het gelijkanmige centrum uit Marseille om direct volgend op de warmtebehandeling 'thermische shock' uit te voeren door een koud compress te gebruiken in de vorm van ijsblokjes of een koelelement gewikkeld in een doek.

Aansluitend aan de warmte/koude behandeling mag een pijnstiller gebruikt worden en kan het verstandig zijnb een tetanusbehandeling te ondergaan, of een anti-allergicum in te nemen. Neem daarover contact met uw/een arts op.

BRONVERMELDING UPDATE AUGUSTUS 2016

Trachinus | Fishbase Pietermannen | Zeeschool Waddenzee Pieterman | Antigif centrum Pieterman | Etymologiebank J. de Vries, Nederlands etymologisch woordenboek Weever | Wikipedia (EN) he Structure and Function of Iridescent Corneas in Teleost Fishes | J. N. Lythgoe, March 1975. The royal society publishing DOI: 10.1098/rspb.1975.0030 The Iridescent Cornea | J. N. Lythgoe, Vision in fishes, Volume 1 of the series NATO Advanced Study Institutes Series pp 263-278 via Springer The Iridescent Cornea | J. N. Lythgoe, Vision in fishes, New approaches in research Chapter 4, 1974 Plenum press ISBN 978-1-4757-0243-9 DUURZAAMHEID Trachinus | Fishbase Trachinus draco | IUCN Red List of threatened species 2015.4