Zanthoxylum
Geelhoutgeslacht (Rutaceae)
ZANTHOXYLUM
ZANTHOXYLUM-SOORTEN
WILDE ANDALIMAN IN NOORD-SUMATRA
DE GROEIWIJZE

ZANTHOXYLUM

Het geslacht Geelhout (Zanthoxylum) omvat 250 soorten bomen, struiken en lianen in de Wijnruitfamilie (Rutaceae), waartoe ook de citrusvruchten behoren

Er is niet zo veel van het geslacht bekend, dat vooral in Zuid-oost Azië voor komt. In het Nederlands worden ze kiespijnbomen genoemd, vanwege de uiterlijke overkomst van de bast met (rijen) kiezen. Voor culinair gebruik zijn de besjes van enkele soorten van belang: de andaliman (Zanthoxylum acanthopodium), de sansho (Zanthoxylum piperitum) en de szechuanpeper (Zanthoxylum simulans). Van de laatste worden ook de blaadjes gegeten. Veel andere soorten zijn zeer geliefd als sierplant of bonsai.

Alle planten in dit geslacht zijn voorzien van doornen, op de stam, vaak ook op de takken en bij sommige soorten zelfs op de bladeren. De bessen van de Zanthoxylum worden algemeen als peper gebruikt in de keukens van China (Szechuanpeper) en Japan (Sansho) en regionaal in de aangrenzende Indomalaya.

Buiten Azië is dat alleen het geval in West-Afrika, waar men de bes van de Zanthoxylum tessmannii als peper gebruikt. De gedroogde vrucht wordt er uzazi genoemd. Deze uzazi s kruidiger en scherper dan Szechuanpeper. Hoewel uzazi ook professioneel wordt geproduceerd is het geen algemeen gebruikt kruid.

Van enkele Zanthoxylumsoorten worden de besjes ook buiten de regio verhandeld. Hiervan zijn in het westen vooral de Chinese en Japanse soort bekend.

De besjes bevatten een groot aantal vluchtige oliën. Daaronder limoneen, dat voor een citrusaroma zorgt. Limoneen ontbreekt alleen in de Zanthoxylum alatum (die eveneens als specerij wordt gebruikt) en de Zanthoxylum schinifolium en de Zanthoxylum avicennae, die naar anijs ruiken, maar niet als specerij te boek staan. Naast de hier al genoemde soorten worden de Zanthoxylum rhetsa en de Zanthoxylum nitidum als specerij gebruikt, de laatste alleen in Nepal waar hij net als de bast van de timmur ook aan tandpasta wordt toegevoegd.

De scherpte van de besjes wordt veroorzaakt door een aantal meervoudig onverzadigde amiden, waarvan de belangrijkste alpha hidroxy sansool is. Het amide-gehalte kan wel 3% bedragen.

ANDALIMAN

De andaliman of rempah tuba is een specerij uit de Batakkeuken (Sumatra). Men eet er alleen de onrijpe, groene besjes.

BERGPEPER

Bergpeper is de peper van de Zanthoxylum rhesta, en heet zo omdat hij in bergachtig gebied groeit. De pepers worden in het wild geplukt, en van de boom wordt ook de gedroogde bast als specerij gebruikt.

SANSHO

De sansho of Japanse peper (Zanthoxylum piperitum) is een specerij uit de Japanse keuken. Zowel de onrijpe, groene besjes als de jonge bladeren als de zaadjes uit de rijpe vruchten wordt gebruikt.

SZECHUAN PEPER

De szechuan peper is vernoemd naar de streek waar hij van origine voorkomt. Men eet er de gedroogde besjes en schilletjes van, in een enkel geval gemalen.

TIMMUR

De Nepalese peper timmur of trpihal is populair als vervanger van de Chinese szechuanpeper. maar is gemiddeld scherper, en donkerder van kleur.

OORSPRONG EN VERSPREIDING

Hoewel de planten met eetbare bessen vooral in Azië groeien, komt de Zanthoxylum ook buiten Azië voor, zoals in Australië (Queensland) en West-Afrika.

TAALKUNDIGE ASPECTEN, ETYMOLOGIE

De geslachtnaam is afgeleid van de Griekse woorden xanthos, dat 'geel' en xylon, dat 'hout' betekent. De reden daarvoor is de gele kleur van het hout en de binnenkant van de dikke bast. In sommige regio's worden de wortels als kleurstof gebruikt.

BRONVERMELDING UPDATE AUGUSTUS 2016

The Indonesian Zanthoxylum acanthopodium | R. Kristanty et al, 2015 8(6) International journal of PharmaTech research pp 313-321, ISSN 0974-4304 Zanthoxylum | Wikipedia (EN/DU) Zanthoxylum (Africa) | Prota4U Zanthoxylum-index, Plant resources of Tropical Africa, Wageningen The Genus Zanthoxylum - A Stockpile of Biological and Ethnomedicinal Properties | K. Medhi e.a. Open access scientific reports http://dx.doi.org/10.4172/scientificreports697