Igi-ata
Zanthoxylum zanthoxyloides
IGI-ATA
 
IGI-ATA | ZANTOXYLUM ZANTHOXYLOIDES ©2017 FOTO: S. POREMBSKI
 

IGI-ATA

Afrikaanse citruspeper

In Afrika groeit een tiental geelhout- of knobbelbomen, waaronder de Zanthoxylum zanthoxyloides, met de Zanthoylum giletti één van de weinige knobbelbomen op het Afrikaanse continent waarvan de besjes als specerij gebruikt worden, maar niet de enige.

De plant wordt vooral medicinaal gebruikt, vooral de wortels, bladeren en takken worden gebruikt. De besjes lijken veel op de besjes van de Aziatische geelhoutbomen, zoals szechuanpeper. Hiervan worden de zaadjes niet gebruikt, van de ata en de uzazi, net als van de Indonesische andaliman, wel. Daardoor zijn de besjes bitterder dan bijvoorbeeld szechuan of sansho.

De Zanthoxylum zanthoxiloides is een zeer doornige plant, die soms maar een meter of vier hoog, maar ook wel 20 meter hoog wordt. Hij is sterk vertakt. De grijze stam is bedekt met grove, verhoute doornen die afvallen om plaats te maken voor een kurkachtige bast

De igi-ata (peperboom) heeft geveerde bladeren die uit wel vijftig blaadjes kunnen bestaan. De takken zijn bedekt met doornen, en de bladeren hebben eveneens doornen in het hart van het blad, soms ook niet. Vanaf het tiende jaar bloeit de plant. De bomen zijn mannelijk of vrouwelijk, beide zijn nodig voor zaadvorming.

De bloemen zijn crème-kleurig tot geel, en groeien met 20-30 tegelijk aan trosjes. De besjes zijn 5-6 mm groot en bevatten één, zwart zaadje. Ze kleuren rood wanneer ze rijp zijn, waarbij de twee schalen zich openen.

OORSPRONG EN VERSPREIDING

De Zanthoxylum zanthoxiloides groeit in West-Afrika in een gebied dat zich uit strekt van Senegal tot Kameroen.

Het groeigebied is de savanne, en in lagere delen van bergachtig en bosrijk gebied. De wortels, bladeren en takken worden ook elders verkocht, zoals in Ivoorkust, Ghana en Nigeria. Traditionele genezers in Kameroen en Congo gebruiken extracten van de wortels en de bast onder meer als middel tegen malaria.

De wilde peper is vrij zeldzaam, mede doordat de plant onder druk staat als gevolg van ongecontroleerde exploitatie voor medische doeleinden. De plant komt niet voor op lijst van bedreigde plantensoorten (IUCN)

TAALKUNDIGE ASPECTEN, ETYMOLOGIE

De naam igi-ata is Yoruba, ata is een algemeen woord voor peper, igi het woord voor boom, boom-peper derhalve. Het Yoruba-woord voor bes is eso,

De geslachtnaam is afgeleid van de Griekse woorden xanthos, dat 'geel' en xylon, dat 'hout' betekent. De reden daarvoor is de gele kleur van het hout en de binnenkant van de dikke bast. In sommige regio's worden de wortels als kleurstof gebruikt.

VERTALING IN AFRIKAANSE TALEN

bangangté
 
bassa
 
bini
ughanghan
douala
essèssé
ewondo
 
haussa
fasakwari, fasa kuwari
ibibio
 
igbo
aga
itsekeri
 
maka
chicha
mifi
tchitcho
urbobo
 
wolof
 
yoruba
ata, igi-ata
 

GEZONDHEIDSASPECTEN

VOEDINGSSTOFFEN - GEZONDHEIDSRISICO'S

De vruchten zijn rijk aan essentiële olie, maar de samenstelling verschilt sterk per gebied en mogeijk ook van plant tot plant.

Soms domineert α-pineen, soms citronellol of β-ocimene. Hiermee verschillen de igi-ata besjes van die van bijvoorbeeld szechuan, waarvan de samenstelling veel constanter is.

De schilletjes bevatten per 100 gram 90 mg calcium, 41 mg fosfor, 2 mg ijzer, 10 mg natrium, 46 mg kalium, 52 mg magnesium en 55 mg koper. Onderstaande gegevens zijn afkomstig van de Indonesische andaliman en hebben betrekking op de gedroogde, hele vrucht, inclusief de zaden.

SAMENSTELLING PER 100 GRAM RAUW PRODUCT

99
kcal
(414,5 kJoule)
4,6
gram
eiwitten
18
gram
koolhydraten
1
gram
vet
VITAMINES
3
mg
vitamine B1
(272,7% ADH)
14,7
mg
vitamine C
(18,4% ADH)
MINERALEN
383
mg
calcium
2,9
mg
ijzer
107
mg
fosfor

BRONVERMELDING UPDATE JANUARI 2018

Fagara zanthoxyloides | West-African plants, a photo guide Zanthoxylum zanthoxyloides | Virtual botanical garden Virtoga (photo) Determining the Local Importance of Non-Timber Forest Products | T.O. Amusa e.a. International Journal of Agriculture and Forestry p-ISSN: 2165-882X e-ISSN: 2165-8846 2012; 2(1): 84-92 doi: 10.5923/j.ijaf.20120201.14 Zanthoxylum zanthoxyloides | Wikipedia (EN/DU) Zanthoxylum zanthoxyloides | Prot4U Zanthoxylum zanthoxyloides | Useful tropical plants Zanthoxylum zanthoxyloides | Y.P.S. Bajaj red, Medicinal and Aromatic Plants XI ISSN 0934-943-X 1999 Springer, Berlin Zanthoxylum zanthoxyloides | B. Olivier-Bever, Medicinal plants in tropical West-Africa ISSN 0934-943-X 1986 Cambridge University Press ISBN 0-521-26815-X Healing plants in Benin becoming extinct | Wageningen University Science, Sept 2005