Rooibos
Fabaceae
ROOIBOS
 
GEDROOGDE ROOIBOS-BLAADJES | ASPALATHUS LINEARIS

ROOIBOS

De rooibos (Aspalathus linearis) is een plant uit de bonenfamilie, die maar op één plaats ter wereld groeit: Zuid-Afrika.

De plant heeft dunne takken die rechtop en een 'borstel' vormen. De jonge takken zijn vaak rood, net als de gedroogde bladeren, vandaar de naam: rooibos, rode struik. Een rooibosplant wordt ruim een meter hoog. De bladeren lijken op dennenaalden, maar zijn in tegenstelling tot de dennenaald erg zacht. Ze zijn 1,5 tot 6 centimer lang en hebben een doorsnede van 1 mm. De bladeren worden gebruikt om thee mee te maken. Daartoe worden de bladeren zoals in de productie van thee gewoon, in de zon gedroogd, waardor de bladeren oxideren. Daarbij kleuren de bladeren roodbruin.

De rooibos bloeit vroeg in de zomer. Zijn vlinderbloemen zijn geel. De bloem ontwikkelt zich tot een peul met één of twee zaden.

De gecultiveerde soort is ontwikkeld uit de zaden van rooibossoorten die van nature in de omgeving van de Cederberg groeien. Deze planten worden vroeg in het jaar (februari en maart) ingezaaid. Pas een jaar tot anderhalf jaar later kan de plant voor het eerst geoogst worden, en vanaf dan ieder jaar van december tot maart. Voor het oogsten worden de takken afgesneden, warna de plant opnieuw uit dient te lopen. De geteelde plant kan hoogstens vijf jaar geoogst worden, daarna dient hij gerooid en door een nieuwe plant vervangen te worden.

De wilde plant komt in vijf eco-types voor: de struikvorm, de boom en de rechtopgaande, de 'treurende' salgnus, en de (kruipende) dwergvorm. Het rechtopgaande rooibostype - hetzelfde ecotype dat wordt verbouwd voor de theebladeren, groeit in het wild op hoogte, op 400 tot 600 meter.

De wilde plant wordt - voor zover hij niet geoogst wordt - wel vijftig jaar oud, en is in staat om na een veldbrand te herstellen. Ook de bladeren van de wilde rooibos worden op kleine schaal verhandeld. Bijvorbeeld in Suid-Bokkeveld, waar kleine boeren uit de regio de oogst van hun veld aan vullen met de oogst van wilde rooibos. Beide van top-kwaliteit, en biologisch.

Voor een duurzame exploitate van de wilde rooibos in Suid-Bokkeveld is in 2001 de Heiveld-coöperatie opgericht. behalve dat de coöperatie zich inspant voor de verduurzaming van de teelt en de pluk en de afzet van het product, helpt het de boeren om strategieën te ontwikkelen die hen wapenen tegen de gevolgen van de klimaatverandering, die de toekomst van de rooibosteelt bedreigt (zie duurzaamheid)

OORSPRONG EN VERSPREIDING

De rooibosstruik groeit uitsluitend in Zuid-Afrika in een gebied van Vanrhijnsdorp in het noorden tot Betty's Bay in het zuiden.

Dit gebied maakt deel uit van de Floraregio van de Kaap, het kleinste florarijk op aarde, maar wel het soortenrijkste. De vegetatie wordt gevormd door het fynbos en het renosterveld. Beide komen alleen hier voor. De Kaapse floraregio is de soortenrijkste op aarde, met 80% van alle op de Kaap voor komende planten. Het merendeel zijn varens en bloemplanten, zo'n 7.000 soorten, waarvan er liefst 6.000 inheems zijn.

Het fynbos wordt gevormd uit een westelijk, mediterraan deel en een heter en droger oostelijke deel. In laatste komen de meeste plantensoorten voor. Vooral in het hetere en drogere oostelijke deel van het fijnbos is de soortenrijkdom geringer, en groeien sterk gespecialiseerde planten. Er komen zelfs planten voor die zijn ingesteld op veldbrand: de zaden van deze poanten hebben brand nodig om überhaupt te kunnen ontkiemen.

Acht locaties in de Floraregio zijn beschermd door de Unesco, zowel fynbos als renosterveld. Ze staan vermeld op de werelderfgoedlijst. De Cederberg is één van die locaties.

De Khoi en de San, de oorspronkelijke bewoners van het gebied, plukten de naaldvormige blaadjes om er een drankje van te maken. Niet ter plekke, met ezels brachten ze hun oogst eerst vanuit de bergen naar de vlakte om de blaadjes te hakken en te keuzen en in de zon te laten drogen. De Nederlandse kolonisten op de Kaap in de 1e eeuw namen deze techniek over, niet omdat ze zo gecharmeerd waren van de rooibos'thee', maar omdat thee simpelweg moeilijk verkrijgbaar en duur was.

Tot het begin van de 20e eeuw is rooibosthee redelijk onbekend (en onbemind). De van afkomst Russische Benjamin Ginsberg was de eerste die rooibos commercialiseerde, en de Khoi en de San betrok bij de verkoop van rooibos in Zuid-Afrika. Al spoedig werd rooibosthee de niet-officië nationale drank. Voor een goede notie, deze werd gemaakt van de planten die in het wild groeiden.

In 1930 slaagde Le Fras Nortier er in de plant op zijn Zuidafrikaanse boerderij te cultiveren. Het bleek niet alleen extreem lastig om aan de zaden te komen, en de zaden te laten ontkiemen. Nortier vond een oplossing voor beide problemen en begon twee plantages op Eastside en Klein Kliphuis in Clanwilliam.

De huidige teelt vindt plaats op de zandige grond van de valleien van de Olifants-, Breede- en Hex Rivier door een 400-tal boeren. In totaal biedt de rooibosindustrie emplooi aan zo'n 5.000 mensen.

BESCHERMDE NAAM

In 1994 heeft Burke International de naam rooibos gepatenteerd en daarmee een monopolie op de verkoop van rooibos in de Verenigde Staten gevestigd. In 2005 is, na een lange reeks processen, een einde aan dit monopolie gekomen. In reactie hierop heeft de Zuidafrikaanse overheid de rooibos in 2008 beschermd door middel van Geografische indicatie (GI), en daarmee een hele reeks namen verband houdende met rooibos: rooibos vanzelfsprekend, maar ook red bush, rooibostee, rooitee en rooibosch. De Europese en Zuidafrikaanse GI's zijn wederzijds erkend op basis van het EPA, het Economic Partnership Agreement tussen Europa en Zuid-Afrika. Op grond daarvan mag onder de naam rooibos in Europa geen andere rooibos verkocht dan de beschermde Zuid-Afrikaanse.

TAALKUNDIGE ASPECTEN, ETYMOLOGIE

De botanische naam is Aspalathus linearis, vanwege de borstelvormige groei.. De geslachtsnaam is afgeleid van de Calicotome villose, die in het Grieks aspalathos wordt genoemd. Deze plant heeft dezelfde borstelachtige groei- en bloeiwijze als de rooibos. De sortnaam linearis duidt zowel op de borstelvormige groei als op de naaldachtige bladeren.

De Hollandse Kaap settlers noemden deze rood bos, naar de rode kleur van de gedroogde bladeren. Dat werd in het Zuid-Afrikaans 'rooibos'. Deze naam is vrijwel iedere taal min of meer letterlijk overgenomen. Behalve in het Chinees waar rooibos (thee) Zuid-Afrikaanse thee wordt genoemd. In het Zuidafrikaans wodt de thee behalve rooibostee ook bossietee genoemd.

VERTALING ROOIBOS

engels
rooibos
frans
rooibos
italiaans
rooibos
spaans
rooibos
duits
rooibos, rotbusch
arabisch
rwybus
turks
 
hindi (india)
 
indonesisch
rooibos, sumuk merak
vietnamees
rooibos
japans
ruibosu ルイボス
chinees
nánfēi chá 南非茶
 

DUURZAAMHEID

Ondanks de algemene verkrijgbaarheid van geteelde rooibos wordt de wilde rooibos in toenemende mate geplukt, nu de martkprijs als gevolg van sterk teruglopende oogsten stijgt.

De wildpluk is een aanslag op de wilde populatie, die tevens te lijden heeft onder de begrazing en verdringing door planten die niet in het fynbos thuis horen (invasief zijn).

De bedreiging van de wilde populatie is (nog) niet van dien aard dat de rooibos bedreigd wordt, . . .

.

Dat de prijs van rooibosthee stijgt is het logische gevolg van de toenemende vraag naar rooibosthee, nu ook de Aziatische landen er veel belangstelling voor hebben. Maar uitbreiding van het areaal is nauwelijks mogelijk, omdat dat ten kosten van het natuurlijke fynbos zou gaan, immers de plant groeit alleen daar.

Vanaf 2014 kampt de rooibos met de gevolgen van aanhoudende droogte, als gevolg van de klimaatverandering. In zowel 2016 als 2017 zijn de oosten vrijwel mislukt. De toegenomen vraag en de mislukken van de oogst heeft de prijs van rooibos opgetreden naar het meer dan viervoudige van de prijs in 2010.

Deskundigen vrezen met grote vreze dat de ontwikkeling in de achterliggende jaren wel eens het definitieve einde van de rooibosindustrie zouden kunnen inluiden.

GEZONDHEIDSASPECTEN

VOEDINGSSTOFFEN - GEZONDHEIDSRISICO'S

Rooibos bevat in tegenstelling tot thee gen cafeïne en tannine.

SAMENSTELLING PER 100 GRAM RAUW PRODUCT

16
kcal
( 66,9 kJoule)
1,3
gram
eiwitten
3,4
gram
koolhydraten
1,2
gram
waarvan suikers
0,1
gram
vet
0,1
gram
meervoudig onverzadigd
5
mg
omega-3
44
mg
omega-6
VITAMINES
137,1
µg
vitamine A
0,4
mg
vitamine B3
0,1
mg
vitamine B6
3
µg
vitamine B9
9,3
mg
vitamine C
5,3
µg
vitamine K
MINERALEN
164
mg
calcium
0,1
mg
koper
0,6
mg
ijzer
257
mg
kalium
52
mg
magnesium
½
mg
mangaan
21
mg
natrium
16
mg
fosfor
15,5
µg
selenium
2,2
mg
zink
 

BRONVERMELDING UPDATE JANUARI 2017

Rooibos | Wikipedia (DU/EN/NL) Tekort aan populaire rooibos-thee door mislukken oogst | NOS Nov 2017 Aspalathus linearis | Sanbi, PlantZAfrica Recognition and protection of geographical indications in the EU-SADC Economic Partnership Agreement | Tralac June 2017 Rooibos Tea, South Africa | WIPO, World intellectual property organization, casestudy Ecotypes of wild rooibos are ecologically distinct | H.J. Hawkins e.a. South African Journal of Botany, Volume 77, Issue 2, April 2011, Pages 360-370 Aspalathus linearifolia NT | The international red list of threatened species IUCN 2017-3 South Africa's rooibos farmers go wild to take on commercial growers | H. Lovell, Guardian July 2010