Ahipa
Peulvruchten (Fabaceae)
AHIPA
DE YAMBONEN OP DEZE SITE
AHIPA | PACHYRHIZUS AHIPA
DE AHIPAKNOL

AHIPA

ANDES YAMBOON

De ahipa of Andes yamboon (Pachyrhizus ahipa) is een plant uit de vlinderbloemenfamilie Fabaceae, waarvan uitsluitend de gezwollen wortelknol gegeten wordt, en die tot op 2000 meter hoogte in de Boliviaanse Andes groeit.

Het Pachyrhizus-geslacht omvat slechts zes plantensoorten, waarvan de yamboon, de goitenyo en de ahipa de bekendste zijn, en alle drie gegeten worden. Men noemt de soort wel naar de belangrijkste van deze drie eveneens yamboon. De Pachyrhizus groeien in tropische en subtropische streken. De plant is uitstekend geschikt voor permacultuur, door zijn vermogen stikstof vast te houden en zijn natuurlijke Rotinone-gehalte. Alle bovengrondse delen van de plant bevatten die stof, die bekend staat als een effectieve insecticide, pesticide en piscicide. Vanwege de toxiciteit van de bladeren en de peulen wordt alleen de knol gegeten.

Het is een meerjarige plant, in tegenstelling tot de jirima en de goiteño geen rank. Er zijn twee types, een rechtopgaande plant die slechts 30-50 cm hoog wordt en een klimplant die zo'n twee meter hoog kan worden. Beide bloeien met witte of lavendelkleurige bloemen. De peulen zijn zo'n 15 cm lang en 1,5 cm breed.

De teeltperiode bedraagt een maand of tien. Na drie tot vier maanden trekken de panten in bloei. Om de knollen te laten ontwikkelen worden de planten dan gesnoeid, zodat alle peulen en bloemen verwijderd zijn. De wortelknollen groeien in de daar op volgende 4-5 maanden uit tot een gewicht van 500-800 gram elk. Ze kunnen een doorsnede van ca 15 cm bereiken. De ahipa is net als de jimica bolrond, maar dan als een radijs, maar smaakt in tegenstelling tot de sappige, knapperige jimica meer als een aardappel, maar dan zoeter.

AANKOOP EN BEWAREN

De ahipa-knollen zijn hier (nog) niet verkrijgbaar.

Mits onbeschadigd zijn de knollen goed houdbaar, enkele maanden wel, maar wel buiten de koelkast, bij een temperatuur tussen 12 en 17,5°. In de koelkast zal de kwaliteit van de knol snel terug lopen.

GEBRUIK

De ahipa is anders dan de jicima niet bepaald geschikt om rauw gegeten te worden.

OORSPRONG EN VERSPREIDING

De ahipa komt van oorsprong vermoedelijk uit de Argentijnse Andes, maar wordt alleen op bescheiden schaal verbouwd door bewoners van de Boliviaanse Andes en in West-Indië waar het door toedoen van Britse onderzoekers in de 19e eeuw terecht is gekomen.

Er is geen wilde soort bekend, al wordt beweerd dat er wilde ahipa's zijn gevonden in Bolivia. De eerste vermelding van de ahipa dateert van rond de jaartelling. Het is onduidelijk waarom de ahipa niet verspreid is geraakt, één van de oorzaken is mogelijk de nauwe verbintenis van de plant met religieuze gebruiken.

Onderzoekers van het International Potato Center (CIP) zijn sedert enkele jaren in het West-Afrikaanse Benin gestart met een project om de ahipa daar te introduceren. Aanvankelijk als voedsel voor slakkenteelt, maar al snel ook als voedsel voor de mens. De teeltmethode, die we als het Milpa-steem kennen van de teelt van ma¨s, bonen en pompoenen, is bij uitstek geschikt voor de teelt van alle soorten yambonen, ook de ahipa. Het grote voordeel van de yamboon is dat deze zelf in de stikstofbehoefte voorziet en er voor de teelt dus geen kunstmatige bemesting nodig is.

De ahipa groeit onder vergelijkbare omstandigheden als de yacon, en zou volgens zeggen ook in gematigd klimaat kunnen settlen.

TAALKUNDIGE ASPECTEN, ETYMOLOGIE

Het woord ahipa is afkomstig van het Quechua-woord asipa.

Hoe het woord 'yam' aan de yamboon verbonden is geraakt is onbekend, het woord yam is afkomstig uit het Wolof, een taal die door de Senegalese Wolofs wordt gesproken.

BRONVERMELDING UPDATE SEPTEMBER 2016

Pachyrhizus ahipa (Ahipa) | Wikipedia (EN) Adapting ahipa in Africa | GCARD Global Conference on Agricultural Research for Development Benefits of ahipa | Value food Little known plants of the Andes with a promise for worldwide cultivation | Lost crops of the Inca's, 1989 National Academy Press Washington Prospects of ahipa | Radix, Root Crop Research and Ruminations