Gấc
Bittermeloen (Momordica)
Gấc
 
GAC | MOMORDICA COCHINCHINENSIS
 

gấc

De gac mag je gerust een ondergewaardeerde vrucht noemen. Het is een naast familielid van de balsempeer, hier beter bekend als bittermeloen. Hoewel de vrucht supergezond is, wordt maar een klein deel van de vrucht gebruikt.

De Momordica cochinchinensis is één van de 59 plantensoorten van de Momordica, een geslacht van kruipende en klimmende planten waarvan er slechts enkele in cultuur zijn gebracht als voedsel, waaronder deze gac. De gấc - de Vietnamese schrijfwijze - wordt vooral in Vietnam verbouwd.

De gac is een eenjarige plant, die al na enkele maanden bloeit. De bloemen zijn 5 tot 10 cm groot. De vrucht rijpt helder oranje, en is zo groot als een grapefruit, soms rond, soms peervormig. De schil is bedekt met kleine stekeltjes. Een plant produceert 30 tot 60 vruchten per jaar in een kort oogstseizoen, rond nieuwjaar.

Het niet helemaal toevallig dat de vers geoogste gacs in Vietnam, waar de vrucht het meest wordt verbouwd en gegeten, een lekkernij zijn met nieuwjaar. Met Tết , het Vietnamese nieuwjaar, wordt traditioneel xôi gấc geserveerd een gerecht waarin de rode zaadmantel en kleefrijst bereid wordt.

Hoewel de vrucht voor 50% uit vruchtvlees bestaat wordt bijna uitsluitend gebruik gemaakt van de zaadmantels, 25% van het gewicht van de vrucht. Deze zaadmantels beschermen de diepbruine zaden, die - en dat is met weinig momordica's het geval - eetbaar zijn, zelfs smakelijk notig zijn. De zaadmantel is 1-3 mm dik en bevat 38-40% olie.

Het vruchtvlees, dat (oranje)geel van kleur is, heeft de smaak van komkommer, en wordt soms als komkommer gegeten, maarhet leuwendeel van het vruchtvlees wordt als afval beschouwd. Daarnaast wordt de vrucht gebruikt in de traditionele Chinese geneeskunst.

De oranje kleur van de vrucht verraadt de aanwezigheid van carotenoïden, vooral het provitamin A β-caroteen, en dat bevat de vrucht in overvloed, in alle delen van de plant.

OORSPRONG EN VERSPREIDING

De gac groeit in grote delen van Zuidoost-Azië en het zuiden van China. balsamina komt van origine uit de drogere delen van de savannes in Afrika, op open plekken in de bossen en zandgronden, zoals drooggevallen rivierbeddingen. Hij wordt op veel plaatsen verbouwd, maar alleen op kleine schaal.

TAALKUNDIGE ASPECTEN, ETYMOLOGIE

De geslachtnaam Momordica is afgeleid van het Latijn mordere, wat bijten betekent. Dat zou te maken hebben met het uiterlijk van de zaden, die de schijn wekken dat er op gekauwd is. Voor wat het waard is. De soortnaam cochinchinensis is afgeleid van het Franse Cochinchine, voluit la colonie de Cochinchine, de regio waarin Ho Chi Minh stad, het vroegere Saigon ligt. De regio heet thans Miền Nam.

Van alle benamingen is die van 'baby jackfruit' de meest verwarrende, omdat er ook 'jonge jackfruit' bestaat, en beide vruchten, de gac en de jackfruit geen enkele verwantschap hebben, behoudens de stekelige schil.

VERTALING GAC

engels
 
spiny bitter gourd
baby jackfruit
frans
marghose à piquants
italiaans
cetriolino spinoso
spaans
pepinillo del diablo
duits
gacfrucht
arabisch
 
turks
 
hindi (india)
bhat kerala
indonesisch
tepurang
vietnamees
gấc
japans
nanban karasuuri ナンバンカラスウリ
chinees
mùbiēguǒ

DUURZAAMHEID

In Vietnam wordt slechts 25% van het gewicht van de vrucht voor consumptie gebruikt, het overige deel wordt als afval beschouwd. Niet omdat het vruchtvlees (50% van het gewicht van de vrucht) oneetbaar zou zijn, integendeel het is zelfs rijk aan voedingsstoffen, maar uit traditie.

Er is wereldwijd een overdreven aandacht voor de kwaliteit van de olie vanwege het hoge gehalte β-caroteen en lypoceen. Maar ook het vruchtvlees bevat beide. Het heeft een enorme potentie als vruchtensap en toevoeging aan (kleef)rijst, yoghurt en pasta, die nog onbenut is. In Thailand, waar men pas in 2015 met de teelt van de vrucht is begonnen, wordt hiermee geëxperimenteerd.

Op nog kleine schaal wordt de schil van de vrucht in Vietnam verwerkt tot voer voor de garnalen- en visteelt.

Boeren in Vietnam die maïs of cassave verbouwen, worden geïnteresseerd om gac te gaan verbouwen, vanwege de betere opbrengst, en omdat het fruitafval bij uitstek geschikt is als meststof. Daarom maken onderwijs programma's voor de teelt van gac deel uit van het armoe-bestrijdingsprogramma in armere delen van het land, zoals Hoa Binh. De inkomensistuatie van boeren kan bij overschakeling van casave op gac liefst een factor 7 verbeteren.

GEZONDHEIDSASPECTEN

VOEDINGSSTOFFEN - GEZONDHEIDSRISICO'S

De verse zaadmantel, het in Vietnam gegeten deel van de vrucht, is rijk aan β-caroteen per 100 gram en lycopeen.

Er is geen vrucht ter wereld die meer β-caroteen en lycopeen bevat, tien maal zoveel caroteen als wortelen, en 70 maal zoveel lypoceen als tomaat.

OLIE
128
mg%
β-caroteen
170
mg%
lycopeen
OLIE VETZUREN (100 MG OLIE, GEMIDDELD)
0,3
%
arachidezuur
1,0
%
linoleenzuur
23,2
%
linolzuur
49,6
%
oliezuur
20,3
%
palmitinezuur
0,2
%
palmitoliezuur
5,4
%
stearinezuur

BRONVERMELDING UPDATE SEPTEMBER 2017

Momordica cochinchinensis Spreng. (gac) fruit carotenoids reevaluated | Le Thuy Vuong e.o., September 2006 DOI: 10.1016/j.jfca.2005.02.001 Gac | Wikipedia (EN/DU) Momordica genus in Asia | L.K. baharathi and K. Joseph John, Momordica genus in Asia, 2013 Springer, India ISBN 978-81-322-1031-3 Momordica cochinchinensis | T.K. Lim Edible medicinale and non-medicinal plants, vol 2 Fruits, 2012 Springer Dordrecht, ISBN 978-94-007-5653-3 Gac analysis report | Volker Klein Composition oil of gac aril | B. Quang Thuat Research on extraction technology to improve yieldand quality of oil grom gac aril TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ Tập 48, số 1, 2010 Tr. 81-85 The fruit composition | Gac research University of Newcastle Australia, website Social and environmental impacts of gac | DVIC Dragon Vietnam