top
Artisjok
Groente (Asteraceae)
Artisjok
Cynara op deze site
De camus de Bretagne - Frankrijk

Artisjok

Cynara cardunculus var scomylus

De artisjok is een overblijvende distel uit de composietenfamilie Asteraceae, die zowel onvolgroeid (baby-artisjok) als volgroeid, maar altijd voor de bloei uit, als groente wordt gegeten.

De 'tamme' artisjok of Cynara cardunculus var scolymus is niet de enige eetbare soort in het plantengeslacht Cynara. Ook de Cynara cardunculus var altilis is eetbaar, men eet er de stelen van (kardoen), evenals de Cynara cardunculus var sylvestris, die zowel de wilde artisjok als de wilde kardoen wordt genoemd omdat hier van zowel de bloemhoofden (artisjok) als de stengels (kardoen) gegeten kunnen worden..

De natuurlijke groeicyclus van de artisjok is van herfst tot lente, waarna de plant in ruste gaat, om uitdroging te voorkomen. Voor de productie van artisjokken wordt de natuurlijke cyclus geforceerd en wordt het vormen van de eetbare knoppen van laat in december naar het einde van de zomer gebracht. Ze kunnen dan in oktober en november geoogst worden. Het forceren kost de plant veel kracht, waardoor zijn levensduur beperkt wordt. Gecultiveerde artisjokken gaan daarom hoogstens drie jaar mee. Slechts een enkele soort wordt niet geforceerd.

Het bloemhoofd (capitulum) groeit aan het uiteinde van de rechtopstaande bloemstengel. Het is het enige eetbare deel van de plant. Het wordt geoogst vóór de bloei door het bloemhoofd van de stengel te snijden, vaak met een stuk steel er aan. Daarna wordt de bloemstengel teruggesneden voor het volgende seizoen.

In een afzonderlijk artikel gaan we nader in op de vele variëteiten die in de loop der eeuwen zijn ontwikkeld en ontstaan. We beschrijven daarin een aantal variëteiten, maar lang niet alle. Artisjokken worden gecategoriseerd naar de vorm van het hoofd, naar de kleur en naar het oogstseizoen, wij rubriceren ze naar het land van origine of voorkomen.

slotregel

Oorsprong en verspreiding

Artisjok treffen we overal rond de Middellandse Zee aan, niet alleen aan Afrikaanse zijde, maar ook van Turkije tot aan Portugal, en in Zwitserland. Hij wordt vrijwel overal ter wereld verbouwd, met uitzondering van Zuidoost-Azië. De oudste sporen van artisjok zijn gevonden op het Afrikaanse continent, in Ethiopië, en van later tijdstip in Egypte.

In de culinaire geschiedenis van de artisjok zit schijnbaar een lacune. Na een periode van afwezigheid verschijnt de artisjok in de 14e eeuw op Sicilië. Hij had een sluimerend bestaan geleden in het Spaanse Andalusië en Tunesië waar hij nooit is weg geweest, altijd verbouwd en gegeten is gebleven.

Daarvoor aten de Grieken vanaf de 4e eeuw voor Christus kardoen, staat beschreven in een tekst uit die tijd van de hand van de schrijver Theophrastus. Welke kardoen dat was, is niet duidelijk, de kardoen waarvan wij alleen de stelen eten of de artisjok. Hij noemde de plant κακτος (cactus).

De Oude Romeinen kenden de artisjok, en waren niet de enigen in die tijd. Zij haalden hem van Sicilië en van de overkant van de Middellandse zee uit Carthago in het huidige Tunesië. De Arabieren brachten hem in de vroege Middeleeuwen naar Andalusië dat onder hun heerschappij was. Vanuit Spanje werd eerst de kardoen, later ook de artisjok in 1300 opnieuw naar Sicilië gebracht.

Een vlucht nam de artisjok eigenlijk pas nadat deze van Navarro naar Napels kwam en vandaar ToscaniË bereikte. Door toedoen van Catharina de Medici, de Italiaanse gezellin van de Franse koning Hendrik II, kwam de artisjok naar Frankrijk. De kardoen was er al, direct vanuit Spanje, langs een route die het Rhonedal aan deed en de Dauphiné. Beide zijn kardoenstreken, waar vanaf de achttiende eeuw kardoen in grotten werd gebleekt.

Volgens de annalen was er ook een rol weg gelegd voor de Nederlanders, niet bepaald artisjok-eters. De Nederlanders brachten de artisjok in de 16e eeuw naar Engeland. De Spanjaarden en Portugezen zorgden er op hun beurt voor dat ook de Nieuwe Wereld er kennis mee maakte.

De landen waar de teelt in de vijftiende eeuw is begonnen, zijn nog altijd de belangrijkste producerende landen. Met Italië op eenzame hoogte, gevolgd door Egypte en Spanje. De wereldproductie bedraagt 1,5 miljoen ton, waarvan bijna een derde alleen al in Italië geproduceerd wordt. De streken waar men daar artisjokken verbouwd zijn Sardinië, Sicilië en Puglia. Het grootste aanbod van Italiaanse artisjok is in de periode van november tot juni.

Taalkundige aspecten, etymologie

Het geslacht Cynara is net als de soortnamen cardunculus en scolymus gepubliceerd door Linnaeus in Species Plantarum 2: p 827/828 (1753) 21). De naam komt uit het Latijn, is afgeleid van het Griekse woord kynára of kynaros, een artisjokplant die werd gevonden op het Egeïsche eiland Kinara. Hert woord cynara wordt ook wel gebruikt in plaats van artisjok, zoals in het Italiaanse Calbrië waar de plant zinnura wordt genoemd. De soortnaam scolymus is afgeleid van het Griekse skólymus, mogelijk van het Griekse wordt skólop dat duidt op de puntige doornen van de plant.

NB. De oorsprong voor het woord artisjok is het Arabische al-ḫaršūf. Via het Middeleeuwse islamitische Spanje is het woord in veel landen overgenomen.

Benamingen in diverse talen

engels
artichoke
frans
artichaut
italiaans
carciofo
spaans
alcachofa, carchofa
duits
spanische artischocke, kardone
hindi (india)
 
 
slotregel

Bronvermelding update juli 2025

1 Artichoke, Cynara scolymus | Wikipedia (EN/FR/NL/ES) 2 Cardoon, Cynara cardunculus | Wikipedia (EN/FR/NL) 3 Wild artichoke, | A guide to medicinal plants in North Africa, Centre for Mediterranean Cooperation, IUCN 2005 4 Artichoke raw, nutritionfacts (voedingswaarde) | Nutritiondata op Self.com (link verouderd, tabellen door Self opgeheven - zoek brongegevens op de USDA-site : https://fdc.nal.usda.gov/food-search ) 5 Artisjok | Veggipedia, groenten- en fruitbureau 6 Carciofo romanesco del Lazio IGP | Concorso di tutela del Carciofo romanesco del Lazio 7 Storia e significati del carciofo | Tacciuni storici 8 Carciofo brindisino IGP | Azzurro prodotti tipici 9 Varietà e tipi di carciofo | Ortaggi pugliesi 10 Carciofo spinoso d'Albenga | Comune di Genova 11 Carciofo violetto di Castellamare Slowfood Italia 12 Artichokes around Italy | The artichoke blog -2012 13 Histoire et amélioration de cinquante plantes cultivées | C. Doré, F. Varoquaux 2006 Editions Quae, ISBN 9782738012159 14 Artichaut de Macau | Keldelice 15 L'histoire des variétés d'artichaut | C.Foury, Journal d'agriculture traditionelle 1978 16 Fiche technique du artichaut | Fiches techniques du Réseau GAB/FRA 17 L'artichaut | Flehetna, portail agricole tunisienne 18 Alcachofa de Tudela IGP | Europa firma 19 Alcachofa de Benicarló PDO | Alcachofa Benicarló site 20 Cynara scolymus | Teline - Plant Biodiversity of South-Western Morocco 21 Cynara | Caroli Linnaeus ... Species plantarum 2 pag 827-828 22 Wild artichokes of south Italy: did the story begin here? | Domenico Pignone and Gabriella Sonnante, Genetic Resources and Crop Evolution 51: 577–580, 2004.# 2004 Kluwer Academic Publishers