Celosia
geslacht (Amaranthaceae)
CELOSIA
CELOSIA OP OURFOOD
CELOSIA CRISTATA
BOVEN:'TARWE-AREN' (CELOSIA SPICATA)ONDER: GROENE 'SHOKO'

CELOSIA

Het geslacht Celosia behoort net als het geslacht Amaranthus tot de onderfamilie Amaranthoideae uit de Amarantenfamilie.

De gebruikelijke Nederlandse benaming is 'hanekam', een naam die de plant dankt aan de ruig gevormde bloem, maar een aantal soorten heeft pluimvormige bloemen, die eerder aan vlammen doen denken, zoals de botanische naam Celosia, afgeleid van het Griekse keleos (vlam), luidt. En dan zijn er nog de aarvormige bloemen, zoals die van de Celosia spicata, die als bijnaam 'tarwe-aar' heeft.

Het geslacht omvat een vijftigtal plantensoorten, die van nature in tropische en subtropische gebieden voor komen. Dankzij de prachtige bloemen zijn de (eenjarige) planten uit het Celosia-geslacht heel geliefd als sierplant, maar de Celosia argentea ssp spicata is in Afrika één van de meest gegeten bladgroenten, en laat zich daarmee vergelijken met de nauwe verwante callalou en klaroen, beide amaranten uit het Amaranthusgeslacht. Deze Celiosa wordt Lagos spinazie genoemd.

Behalve de bladeren worden ook de stelen en de jonge bloemen, en de zaden gegeten. De bladeren hoeven maar kort gekookt te worden, zoals spinazie, en smaken ook als spinazie. Door het koken verliezen de bladeren hun licht bittere smaak.

Celosia's kunnen ruim anderhalve meter hoog worden, de rode soorten hoger dan de groene soorten. De bladeren van de groene soorten, die het meest geliefd zijn als groente, zijn 2 bij 6 cm groot, en vaak bedekt met pigmentvlekjes.

De eerste oogst vindt plaats wanneer de eerste gezaaide planten 15 cm hoog zijn. De grootste planten worden gerooid om de andere de ruimte te geven uit te groeien. Door selectief te blijven rooien, krijgen de overgebleven planten de ruimte om tot 25-30 cm uit te groeien en dan wekelijks gesnoeid te worden. Aleen de jonge uitlopers en bladeren worden geoogst, tot de plant zo'n 45 cm hoog is geworden en zaad begint te vormen. Dan zijn de bladeren te vezelig geworden om voor consumptie gebruikt te worden. De volledige oogstperiode bedraagt 3-5 maanden, mede afhankelijk van de waterhuishouding.

De twee Celosia's die we op de site beschrijven, zijn :

OORSPRONG EN VERSPREIDING

De oorsprong van de plantensoort is niet bekend, vermoedelijk Afrika, waar de plant bekend is onder de Swahikli naam 'mfungu.

In een groot deel van West- en Midden-Afrika is de celosia een belangrijke groente, in andere delen van Afrika is dat minder het gevstoofgerechten, waaraan bijvoorbeeld pindakaas als bindmiddel wordt toegevoegd. Buiten Afrika is de plant ook in Indonesië en India populair.

Doordat de Celosia inheems is in Afrika en zowel gedijt in tropische als in droge gebieden, is het een veelbelovend gewas in landen waar de plnat nu niet verbouwd wordt. Bovendien is de plant goed bestand gebleken tegen veel voorkomende plagen en ziekten.

TAALKUNDIGE ASPECTEN, ETYMOLOGIE

De botanische naam Celosia is afgeleid van het Griekse keleos, dat 'vlam' betekent, en doelt op de vorm van de bloeiwijze. De algemene benaming in Afrika is shoko, of zoals hij in Lagos in het Yoruba wordt genoemd shoko yòkòtò, 'brengt je echtgenoot aan het blozen'.

 

VERTALING CELOSIA

engels
woolflower, cock's comb
frans
célosie, crete de coq
italiaans
 
spaans
cresta de gallo
duits
amarant
hindi (india)
keerai
indonesisch
 
japans
 
vietnamees
 
chinees
 
 

DUURZAAMHEID EN MILIEU

Voor het continent Afrika, dat ooit 350 'eigen' groentensoorten kende, is het van belang gewassen te telen, waar nodig her te ontdekken, die inheems zijn, en bestand tegen de klimatologische omstandigheden van het continent en de plagen en ziekten die het kent.

Celosia argentea (Laos spinazie) is één van die inheemse plantensoorten met toekomst. Een probleem is echter dat deze soort erg vatbaar is voor wortelknobbelaaltjes. Dat is voor veel boeren aanleiding om een Celosiasoort te verbouwen die dat niet is, maar die uit Azië afkomstig is, de Celosia cristata. Voor Afrika is het belang dat een Argentea wordt herontdekt die tegen de aaltjes bestand is, om de soort voor Afrika te behouden.

Hierbij wordt gebruik gemaakt van collecties erfelijk materiaal van diverse instellingen in Afrika, waaronder de uitgebreide celosia-collectie van het Nihort in Ibadan, Nigeria.

GEZONDHEIDSASPECTEN (VOEDINGSSTOFFEN, GEZONDHEIDSRISICO'S)

Celosiablad heeft een voedingswaarde van 44 kcal, en bevat 4,7 gram eiwit, 0,7 gram vet, 8 gram koolhydraten waarvan 1,8 gram vezels, 260 mg calcium, 43 mg fosfor en 7,8 gram ijzer. Qua samenstelling is het blad van de celosia vergelijkbaar met dat van amarant.

BRONVERMELDING UPDATE AUGUSTUS 2016

Celosia | E Rubaihayo e.a. 2003 Development of mechanisms for sustainable production of indigenous vetegables in Uganda Celosia | Lost crops of Africa Lagos spinach 'sokoyokoto' | Agricultural products in Lagos markets Food in fashion | Food in fashion, reporting agriculture for the 21st century