Ghaukum
Groenten en fruit (Aizoaceae)
GHAUKUM
 
GHAUKUM | CARPOBROTUS DELICIOSUS

GHAUKUM

Ze noemden hem ghaukum, maar de Engelse kolonialisten die hen de vrucht zagen eten, noemden hem naar hen, de Khoikhoi, een volk in Zuid-Afrika dat ze Hottentotten noemden vanwege de klikkende klanken in hun taal.

Dat gebeurde in de 17e eeuw, en nu eeuwen later zitten we nog altijd opgescheept met dat woord Hottentot en de hottentotvijg, wat eigenlijk een andere vrucht is, de zuurvijg (Carpobrotus edulis) namelijk. De ghaukum (Carpobrotus deliciosus), wordt de lekkerste onder de caprobrotusvijgen genoemd, zoet, sappig.

Het is een enthousiast (agressief) groeiende, kruipende plant. De sappige bladeren staan overeind. Ze zijn driehoekig van doorsnede en puntig. De bloemen van de carpobrotus lijken op madeliefjes en zijn in tegenstelling tot de gele bloemen van de zuurvijg paars.

Er is nog een groot verschil. Terwijl de zuurvijg over de hele wereld invasief is, en in veel gebieden wordt bestreden vanwege zijn concurrerend karakter, staat de ghaukum op de Rode lijst van Zuid-Afrikaanse planten. Weliswaar in de categorie Least concern, d.w.z. niet bedreigd, maar onder druk. Dat is ook het geval met de nauw verwante Carpobrotus muirii, die bekend staat als de dwerg suurvy. Qua smaak doet deze niet onder voor de ghaukum. Hij heeft dunnere blaadjes en komt alleen op de Westkaap voor, aansluitend op het groeigebied van de ghaukum.

De plant groeit het hele jaar door met een snelheid van 1 meter per jaar. Een plant kan uitschieters van wel 50 meter lengte hebben. De bloei is grillig, in sommige gebieden begint deze al in februari, in andere gebieden loopt hij door tot in november, Noord-Californië bijvoorbeeld. Gemiddeld bloeit de plant twee-drie maanden. De vrucht is circa 35 mm in doorsnede, en bevat een groot aantal zaden, tot honderden per vrucht. De vrucht is vlezig en het vruchtvlees is wat plakkerig. De smaak is zoutig en zurig, d.w.z. beide niet uitgesproken. De vrucht wordt onder meer gegeten door antilopes, schildpadden, adders en andere slangen. De bloemen worden bestuifd door solitaire- en honingbijen en torretjes. Deze populariteit zorgt ervoor dat de plant zich snel verspreid (zie onder ecologie).

GEBRUIK

De rijpe, geschrompelde bruine vrucht wordt rauw en bij salades gegeten. Hij moet volledig gerijpt zijn, anders is de vrucht bitter. Wees er attent op dat de vruchten niet uitdrogen. De schil moet nog net zo zacht zijn, dat de vrucht gepeld kan worden, zonder hem eerst te moeten weken.

De vrucht wordt opengesneden of -gebeten en uitgezogen, de schil wordt niet gegeten. Niet sprekende uit ervaring, maar de beste zoete zuurvijgen zouden gevonden worden bij Bredasdorp in Zuid-Afrika.

OORSPRONG EN VERSPREIDING

De ghaukum groeit langs de zuidkust van Zuid-Afrika, van de Oost- tot de Westkaap tot aan Kwazulu-Natal in de zandduinen en op rotsachtig grasland.

Uit archeologische opgravingen in Zuid-Afrika is gebleken dat de vrucht al eeuwenlang door de Khoi gegeten werden. men vond onder meer aanwzijingen daarvoor op grafplaatsen.

TAALKUNDIGE ASPECTEN, ETYMOLOGIE

De benaming carpobrotus is uit twee woorden opgebouwd, 'carpo' van het Griekse 'carpos', dat vrucht betekent, en 'brota', dat eetbaar betekent, de eetbare vrucht derhalve. De plant heeft teveel benamingen om ze alle te noemen. Namen zijn vaak combinaties van de woorden hottentoot, ijs, vijg.

De oorspronkelijke Zuid-Afrikaanse benaming van deze vijgensoort zijn naast het Khoikhoise ghaukum, ghounavy, perdevy (paardenvijg) of zoete Hottentotvijg.

VERTALING GHAUKUM

engels
pink sea fig, sweet hottentot fig
frans
figue marine
italiaans
 
spaans
balsamo, patata fritta
 

DUURZAAMHEID

De gewone hottentotvijg (Carpobrotus edulis) komt over de hele wereld voor en wordt in sommige regio's als woekerend onkruid beschouwt (invasive). Mede door zijn snelle groei wordt de plant gezien als een ernstige bedreiging voor de biodiversiteit, ook omdat hij vaak zeldzame plantensoorten berooft van hun voeding, water, licht en ruimte.

Maar hij wordt ook aangeplant. De plant kan goed tegen droogte en vormt snel een dicht groen tapijt, een uitstekende bodembedekker, die bovendien snel groeit. Een bijkomend voordeel is dat de plant tegen vuur kan, en dus goed gebruikt kan worden in brandzones.

Gebieden waar hij als indringer wordt beschouwd zijn onder meer de Middellandse Zeekust, waar hij verspreid wordt door de zwarte rat, daar ook een plaag, Nieuw-Zeeland en Californië. In Californië is de plant die daar al voorkomt sinds hij in de 16e eeuw per schip over kwam, sinds het begin van de 20e eeuw aangeplant voor de stabilisatie van de duinen (zoals bij ons de helm wordt gebruikt) en als bodembedekker langs wegen. Ook in Groot-Brittani&eum, Ierland is de plant een plaag aan het worden, hier vanuit particuliere tuinen.

GEZONDHEIDSASPECTEN

VOEDINGSSTOFFEN - GEZONDHEIDSRISICO'S

De plant bevat veel anti-oxidanten. Omdat de plant vaak groeit in de duinen en langs stranden, worden de bladeren vanwege hun verkoelende en anti-bacteriële werking gebruikt tegen kwallen'beten'.

SAMENSTELLING PER 100 GRAM
RAUW PRODUCT

23
kcal
( 96,2 kJoule)
2,2
gram
eiwitten
4,8
gram
koolhydraten
0,1
gram
vet
VITAMINES
36,7
µg
vitamine A
(5% ADH)
0,1
mg
vitamine B1
(9% ADH)
0,2
mg
vitamine B2
(14% ADH)
0,7
mg
nicotinezuur
(4% ADH)
½
mg
pantotheenzuur
(8% ADH)
140
µg
foliumzuur (B9)
(70% ADH)
55
mg
vitamine C
(69% ADH)
1,8
mg
vitamine E
(15% ADH)
120
µg
vitamine K
(160% ADH)
MINERALEN
210
mg
calcium
0,1
mg
koper
2,1
mg
ijzer
480
mg
kalium
31
mg
magnesium
0,4
mg
mangaan
36
mg
natrium
64
mg
fosfor
2
µg
selenium
½
mg
zink
 

BRONVERMELDING UPDATE AUGUSTUS 2016

Plant database | The plantlist, Royal Botanic Gardens, Kew and Missouri Botanical Garden Carpobrotus delisiosus | Pflantzafrica South African national biodiversity institute Carpobrotus delisiosus | Plants for a future Carpobrotus delisiosus L. Bolus | Red list of South African plants Carpobrotus delisiosus | Wikipedia (EN)