Chinese rijst
Graan (Oryza)
CHINESE RIJST
CHINESE RIJSTSOORTEN
MARKT SHANGAI
IMPRESSIES UIT YUNNAN

CHINESE RIJST

Er is lang gedacht dat de oorsprong van rijstteelt in Thailand zou liggen, maar in de achterliggende decennia zijn zo veel overtuigende bewijzen gevonden van eerdere teelt in China, dat ontegenzegelijk China de bakermat van de rijstteelt is.

China is wereldleider in de productie van rijst en tegelijkertijd wereldleider van hybride, genetisch gemodificeerde rijst. Geen klinkende rijstnamen, geen variëteiten met een eeuwenlange traditie, zou je denken. Maar de eenzijdige aandacht van de Chinese overheid op 'productie' stelt China voor een nieuw probleem, namelijk de vraag vanuit de steed welvarender Chinese consument naar onderscheidende rijstsoorten. Deze moet China momenteel invoeren.

China trekt daarbij klering uit de Italiaanse praktijk sedert de 18e eeuw, waarin nieuwe rijstvariëteiten werden ontwikkeld uit sterke eigen variëteiten en uit variëteiten die uit China, Japan, India en de Verenigde Staten werd gehaald. China op haar beurt haalt nu de beproefde Itallaanse variëteiten terug, om daarmee nieuwe kruisingen te ontwikkelen.

GESCHIEDENIS VAN RIJST IN CHINA

Lange tijd waren de oudste vondsten van rijst in China die van de neolytische Daxi-cultuur (4.500 - 3.000 voor Christus) in de Drie kloven regio in de provicie Chekiang. De vondsten zijn gedaan door opgravingen die Engelsen deden in de jaren 20 van de vorige eeuw.

Deze Daxi waren jagers en verzamelaars, en hun cultuur reikte van Hubei in het westen tot Sichuan en de Yangtze-delta in het oosten (zie kaartjes). Hun ontdekking van de rijstteelt berust naar aan alle waarschijnlijk op toeval. Uit de opgravingen is duidelijk geworden dat de Daxi intensief rijst verbouwden. De gevonden rijstkorrels waren van vooral van het type Indica (hsien), maar ook van de Japonica (keng).

Na de eerste vondsten in Daxi deed men nog meer, oudere vondsten in Hunan (Peng-Tou-shan) en Hubei, met dateringen tot 7.000 voor Christus. Op basis van deze vondsten is het plausibel om de oorsprong van de rijstteelt, van zowel de Indica als de Japonica aanzienlijk eerder te leggen, misschien wel 10.000 - 9.000 jaar voor Christus, getuige vondsten in de Diaotonghuan-grotten bij het Poyang-meer.

De verspreiding van rijst over het Zuid-oost Aziatisch continent vond hoe dan ook millenia later plaats, getuige de oudste vondsten in de regio, in Thailand, Cambodja en Vietnam.

Tijdens de Westerse Zou-dynastie (1.100 - 771 voor Christus) was rijst gemeengoed, vooral onder de gegoeden (aristocraten). In de eeiuwen daarna werd het als snel volksvoedsel. Tijdens de Han-dynastie (206 voor Christus - 220 na Christus) werd de landbouw sterk verbeterd en geïntensiveerd, en werden nieuwe technieken ontwikkeld, onder meer op het gebied van irrigatie. Rijst begon gveleidelijk aan een belangrijke rol te spelen in de Chinese cultuur en economie. Al voor de Han-dynastie maakte men gebruik van de veelzijdigheid van rijst, onder meer door de rijst te fermenteren, er wijn mee te maken.

De sterkste ontwikkeling maakte de rijstteelt door gedurende de Song-dynastieën, die zich af speelden van 960-1279 (na Christus). De rijstgebeiden bevonden zich vooral ten zuiden van de Yangtze, waar het klimaat er het meest geschikt voor was. Boven de Yangtze verbouwde men gierst, tarwe en sorghum.

Er werden nieuwe variëten aangetrokken vanuit Champa, wat nu Centraal-Vietnam is. Dankzij twee oogsten per jaar en een voor die tijd sublieme natte infrastructuur, bracht de rijstteelt de Yangtze-regio grote voorspoed, en werd de regio het economische hart van het land.

HET HEDEN

Inmiddels is China de grootste rijstproducent ter wereld, en heeft met ruim 200 miljoen ton rijst per jaar een aandeel van een derde van de wereldproductie.

China beschikt over de mogelijkheden bijna het hele jaar door rijst te oogsten, met de eerste oogsten in juni en juli in het zuiden van het land. De teelt is geconcentreerd in het oosten van China, met in het Yangtze-gebied wisselteelt van rijst en tarwe.

In de afgelopen decennia is het rijst-areaal, het oppervlak waarop rijst wordt verbouwd, wel afgenomen, door verstedelijking, en door 'hervormingen'. Het sterkst was de afname in de kustprovincies Guangdong en Zhejiang. Omgekeerd was sprake van een sterke toename in noordelijke provincies zoals Heilongjiang, Jilin, Liaoning en in iets mindere mate in Henan en Shandong.

De productie is in in de afgelopen dertig jaar verdrievoudigd, een trend die zich ook de komende jaren zal doorzetten. In 2030 zal de huidige productie nog eens met 20% moeten toenemen om aan de groeiende vraag te kunnen voldoen. De verleden groei is vooral mogelijk geweest door moderniseringen in de landbouw en een uitgebreid subsidiestelsel voor mechanisaties in de rijstteelt en door toepassing van de productiefste rijstsoorten, veelal kortstro-variëteiten.

Voor iedere regio, en iedere klimaatzone zijn en worden er andere rijstvariëten ontwikkeld, en worden andere teelttechnieken gehanteerd. In het noordoosten bijvoorbeeld worden vanwege de lagere temperatuur, minder regenval en gebrek aan water vooral kleefrijstsoorten verbouwd. Geen traditionele Chinese festiviteit, of er is wel een rijstproduct bij betrokken: sponscake (gao) van rijstebloem met het lentefestival, rijst-dumplings (Yuanxiao of Tangyuan) op de 15e van de eerste maanmaand, met de eerste volle maan van het nieuwe jaar. Tijdens het Drakenbootfestival in de vijfde maanmaand eet men zonghzi, van kleefrijst, en zo zijn er nog meer cakes en 'pappen' gepaard aan bijzondere gebeurtenissen.

DUURZAAMHEID

Als gevolg van de toepassing van de meest productieve rijstssoorten is de diversiteit van rijst in China in de afgelopen decennia sterk afgenomen. Ongeveer een derde van alle rijst in China is inmiddels hybride.

China is er van overtuigd dat genetische modificatie de beste weg is om voedselzekerheid te verkijgen en onafhankelijk te blijven van anderen, misschien wel omdat ze van mening is dat de ontwikkeling van eigen hoogwaardige biotechnologie de enige mogelijkheid om niet overgeleverd te worden aan een grootheid als Monsanto.

De Chinese rijstteelt leidt daardoor aan biologische stress, is overgevoelig voor plagen en ziektes. Om dat het hoofd te bieden wordt op grote schaal gebruik gemaakt van bestrijdingsmiddelen. Daar komt nog een probleem bij. De prestaties van een rijstvarië worden regionaal gemeten en geëvalueerd om de beste prestaties te kunnen bereiken. daarin schuilt het gevaar dat een rijstvariëteit vatbaarder wordt voor ziekten, en dat gebeurt ook.

In het afgelopen jaar bijvoorbeeld mislukte de rijstoogst in de provincie Anhui volledig. Hierbij was een areaal van 650 hectare betrokken. De hybride Liangyou 0293 zou hiervan de oorzaak kunnen zijn, al geeft de leverancier het weer, abnormaal hevige regenval in combinatie met lage temperaturen, de schuld.

Het lastige met hybride rijst is dat de planten zelf niet vruchtbaar zijn, en de boer afhankelijk is van de zaadleverancier, met andere woorden niet in staat is zijn eigen zaadbank te vormen.

BRONVERMELDING UPDATE AUGUSTUS 2016

Rice culture in China | Li Jinhui, Oct 2002, China throrugh a lens Rice cultivation, technological advances during the Song | P. Ebrey and C. Schirokauer, The Song dynastie in China List of rice varieties | Wikipedia (EN) China | IRRI, The International Rice Research Institute, Los Baños, Philippines Hybrid rice varieties face new scrutiny | X Wei, April 2015, China daily The Puzzle of Italian Rice Origin and Evolution | Diverse auteurs, Nov 2013 Plos one via Researchgate Chinese regering heeft wel trek in andere rijst | H. Moileman, Nov 2004 Volkskrant