Indonesische vijzels
Vijzels in de Indonesische archipel
DE VIJZEL
DE INDONESISCHE VIJZELS
COBEKS

DE INDONESISCHE VIJZEL

De Indonesische vijzel heeft een aantal gezichten. Het bekendste is de halfronde stenen versie met de stenen stamper, die ook in Indochina opgeld doet. De klassieke Indonesche vijzel, de cobek (op bovenstaande foto), is een schotelvormig exemplaar met een geknikte stamper, en wordt gebruikt om ingrediënten fijn te wrijven, niet te stampen.

Indonesische vijzels worden gemaakt van andesiet, een stollingsgesteente dat voor 50-60% uit silica (SiO2) bestaat. In Indonesië wordt het ook wel kalisteen genoemd. De Indonesische archipel is rijk aan vulkanen en rijk aan vulkanisch gesteente, waaronder andesiet en basalt. Het centrum van de andesiet-industrie staat op Midden-Java in Magelang, in de nabijheid van Yogyakarta.

De naamgeving van Indonesische vijzels kan verwarrend zijn, want het Indonesisch kent verscheidene benamingen voor vijzels, en deze kunnen lokaal ook nog verschillen.

Een lumpang, om mee te beginnen is een diepe vijzel, geschikt voor het vijzelen, stampen van vochtige producten, en vindt zijn oorsprong in de badkuip-grote vijzels die op de deas's in de directe nabijheid van de vulkanen werden gevonden, zoals het stel op de foto bij Desa Wisata Kandri, in de omgeving van de Ungaran-vulkaan bij Semarang. Zulke grote vijzels werden gebruikt voor het stampen van rijst.

Deze gigantische stenen vijzels zijn loeizwaar en nauwelijks te verplaatsen. Veel vaker zie je dan ook houten vijzels op de desa's buiten de vulkanische regio's, deze worden 'lesung' genoemd. Ze zijn groot genoeg om met een gorep mensen tegelijk aan te werken.Voor het stampen in deze grote vijzels wordt een stamper gebruikt, die aluheet, of 'antan', wat specifiek rijststamper betekent.

Andesiet, we noemden het al, is de grondstof waarvan traditioneel de grote lumpangs, maar later ook de kleinere, handzamer vijzels worden gemaakt, de kleinere lumpangs dan alu (de rechte stamper) en de cobeks dan ulegan, de vlakke vijzel met de gekromde stamper.

VERKRIJGBAARHEID EN AANKOOP

Een Indonesische vijzel heeft een ruw, maar niet poreus oppervlak, zodat hij geen smaken op neemt. Granieten vijzels zijn enigszins poreus en minder hard dan andesieten exemplaren, let daar goed op bij het dagelijks onderhoud. Om de hechtheid van het materiaal te testen, vijzel je wat zout, althans je probeert dat, fijn. Wordt het zout grauwer van kleur, laat er materiaal los. Let op: niet alle lavasteen is andesiet.

Andesieten vijzels kosten afhankelijk van de afmeting tussen €15,00 en €20,00. Granieten vijzels zijn er in alle prijsklassen.

ONDERHOUD VAN DE VIJZEL

Koester je andesieten vijzel en maak hem na iedere bereiding met water schoon. Een licht sopje mag, maar is niet nodig, tenzij je verse vleesproducten in hebt fijngewreven.

Droog de vijzel af met een keukenpapiertje en laat hem aan de lucht goed drogen voordat je hem in de kast zet. Let erop dat wanneer je hem in de openlucht hebt staan, reinigt voor gebruik.

OORSPRONG EN VERSPREIDING

De oudste stenen vijzels in Indonesië dateren uit de prehistorie en zijn gevonden in Lima Pulu in het westen van Sumatra en in Soppeng, in het zuiden van Sulawesi.

KOKETAN LESUNG

De meterslange houten vijzel, de 'lesung' wordt in de hele Indonesische archipel gebruikt om de gedroogde rijsthalmen te stampen. Zo'n vijzel wordt é*én stuk hout gesneden, zoals een kano, en biedt ruimte aan wel vijf personen (traditioneel vrouwen) om de rijst te stampen. Dat gebeurde, want het gebeurt tegenwoordig nauwelijks meer, op een ritmische manier.

Hoe dat klonk, kun je prachtig horen op deze opname (Youtube) van 'kotekan lesung', zoals deze ritmische muziek heet.

BRONVERMELDING UPDATE AUGUSTUS 2016

Cobek dan ulekan | Wikipedia (ID) Alu | Wikipedia (ID) Uniknya Situs Pugungraharjo (Sejarah Lokal di Lampung) | Pebrianti The origins and development of ground stone assemblages in late Pleistocene Southwest-Asia | K. Wright 1991 Paléorient vol 17, no 1 pp 19-45